همراه با کاروان

توضيح۱: علاوه بر عکسهائی که در صفحه مشاهده می‌شوند، عکس‌های بيشتری، (بيش از ۱۱۵ عکس)، به صورت Hyper Link به فرازهائی از متن در تمام قسمت‌ها اضافه شده‌اند. با «کليک»بر روی قسمت‌های آبی رنگ متن، آنها را ببينيد.

توضیح ۲: این وبلاگ قبلا در آدرس http://www.hsanaei.persianblog.com به صورت روزانه در اسفند ۸۳ در  بیست ونه قسمت منتشر وسپس به اینجا منتقل شده اند.

مطابق نظر برخي از فقها مي‌توان به جاي بيتوته در «منا»، به مكه رفت و پس از انجام ساير اعمال باقيمانده حج، يعني «طواف‌ زيارت»، «سعي»، «طواف نسا» و نماز «طواف نسا» تا صبح بيدار مانده و به عبادت مشغول شد.

مطابق برنامه‌اي كه مدير كاروان بر اساس همين نظر تنظيم كرده، عازم مكه می‌شويم. اين اعمال جايگزين اگر چه انجام مناسك را ساده مي كند ولي نمي‌دانم چرا به دل نمی‌چسبد. اگرچه در ابتدا بدون اينكه به جزئيات آن بيانديشم تصورم اين بود كه كار خوبيست! دكتر شريعتي هم نيست كه اين راه‌هاي ميان‌بر ساده‌ سازي اعمال حج را ببيند و ننويسد كه اعمال حج «دو دو تا چهارتاست!»

به مكه مي رويم و به هتل. احساسم اين است كه از فضاي انجام اعمال خارج شده‌ام و بازگشت به همان زندگي عادي قبل از هشتم ذيحجه. اكنون مي‌بينم كه با اجراي چنين برنامه‌اي در واقع خود را يك شبانه‌ روز از ساير حجاج جدا كرده و از فضاي معنوي پر جمعيت «منا» محروم. مگر نه اينست كه تمام اين مراسم به گونه‌اي تنظيم شده كه خيل جمعيت، همراه و هماهنگ با هم اعمال را انجام دهند؟ و اصولا به قول دكتر «حج» يعني «آهنگ». پس اين گونه حاشيه رفتن‌ها قاعدتا بايد خارج از قاعده باشد.

پس از غروب آفتاب با خواندن نماز مغرب و عشا عبادتمان را مطابق همان قاعده فقهي شروع مي كنيم. البته از ظهر تا غروب حسابي خوابيده‌ايم. نمي دانم «مشغول عبادت» بودن در اين حكم فقهي حد و اندازه‌اش چقدر است. ولي از آنجا كه روحانيون كاروان در جريان توضيحات خود به زائرين از شوخي و خنده هم استفاده مي كردند، بايد استنتاج مي‌شد كه اين عبادت آنچنان هم مستمر نيست و گاهي هم مي‌توان به لغو گذراند! يكي از روحانيون براي اينكه خط قرمز انجام عبادت تمام شب را بدون استثنا و يا كم استثنا! كند توضيح داد كه فقط فتواي «آيت الله سيستاني» بر اين است كه عبادت مي تواند از نيمه شب شروع شود و بر اساس ساير فتواها در صورت خروج از «منا» بايد تمام شب به عبادت سپري شود. بدون لحظه‌اي خواب و حتي چرتي كوتاه. و تذكر مي دهد كه اين هم فقط شامل آن دسته از مقلدين آيت الله سيستاني مي شود كه قبل از ايشان از مرجع ديگري تقليد نمي كرده‌اند، زيرا ايشان بقا بر مرجع اعلم ميت را واجب مي داند.

در جمعي از زائرين بر سر اين موضوع بحث می‌شود. برخي مي‌گويند درحال حاضر آيت الله سيستاني نسبت به مراجع تقليدي كه مدت زيادي از فوت آنها مي‌گذرد اعلم است. ديگراني نيز هستند كه از اين اظهار نظر سخت متعجب مي‌شوند و نمي‌توانند بپذيرند كه براي يرخي از مراجع تقليد برزگ اسطوره شكني شده و شخص ديگري، حتي پس از فوت ايشان اعلم باشد! يكي از آنها مي گويد: «اين در يك صورت مي تواند صحيح باشد و آن هم زمانيكه فرد در آن زمان هنوز آيت الله سيستاني را كشف نكرده باشد». البته در مقابل نيز مطرح مي‌شود: «مجتهد زنده‌اي كه سالهاست پس از فوت مراجع بزرگ مشغول تحصيل علم و نيز مشغول اجتهاد بوده، در اين مدت ممكن است به اندازه‌اي ارتقا علمي يافته باشد كه در زمان حاضر از فردی که ديگر در دار دنيا نيست تا بر علمش بيافزايد پيشي گرفته و اعلم شده باشد. و به نظرم اين استدلال كاملا منطقي‌ است. اين امر لااقل در مسائلي كه بايد زنده بود تا آنها را فهميد و در آن باره فتوي صادر كرد صادق است.

اكنون از كل اعمال حج فقط يك بار ديگر رمي جمرات سه گانه باقيست كه فردا بايد به انجام برسد. راه ميانه مدير كاروان البته بسيار مفيد واقع شد و ما اعمال مذكور را در محيطي بسيار خلوت انجام داديم و همه راضي از اين وضع. در اعمال حج هم به دنبال راحتي و آسايشيم، در جائيكه به نظر می‌رسد «رنج آفرين» طراحي شده تا كمي پالايش شود اين جان آسايش طلب آدمي. و شايد از اين پالايش مقطعی، راهي بيابد به پالايندگي هميشگي. به نظر می‌رسد بايد در راه كعبه سرزنش‌هاي خارهاي مغيلان را به جان خريد و از خليدن اين خارها نگريخت، به قول حافظ:

در بيايان گر به شوق كعبه خواهي زد قدم

سرزنشها گر كند خار مغيلان غم مخور

ولي ما خار مغيلان كه نديده، هيچ، هتل و كباب و آب گورارا و ميوه هاي جورواجور ديده و چشيده, از حداقل زحمت طواف در ازدحام طواف كنندگان هم گريخته‌ايم! و چه مي گريزيم همه عمر از چيزهائي كه نبايد بگريزيم! دو طواف هفت شوطي را دقيقا مي شمارم با خواندن دعاي هر شوط در زمان پيمودن آن و به ياد مولوي كه اين شمارش ها را برنتافته و مي‌گويد:

حاجي عاقل طواف چند كند هفت هفت

حاجي ديوانه ام من نشمارم طواف

ولي شگفتا! بسيار ديدم طواف كنندگاني را كه هم طواف مي شمردند و هم عاشقانه مي‌گريستند و هم ديوانه وار مي چرخيدند. بارها آرزو كردم يكي از آنها بودم. ولي نبودم. و بيشتر صورت طواف بر من غلبه داشت و شمارش آنها و اذكاري كه آنها را فقط بر زبان مي‌راندم. مبادا شرح حالم اين باشد:

به طواف كعبه رفتم به حرم رهم ندادند

كه تو در برون چه كردي كه درون خانه آئي؟

والسلام

يكي از دوستان همسفرم كه با هم راحت‌تر حرف مي زنيم پس از اينكه يك بار با زحمت بسيار طواف مستحبي انجام داده بود، آمد و گفت: «در ضمن طواف با خودم مي‌گفتم: so what » بدين معني: «خوب كه چي؟» اگر چنين برداشتي بخواهد باشد معلوم است كه وضع فرق مي كند. اما پس از پذيرفتن نسك حج به عنوان يك فريضه، چنين تغييراتي در دراز مدت مي تواند كلا ماهيت حج راتغيير دهد و به همان سمت e-haj با سرعت بيشتري حركت كنيم. تصور كنيد كه با پيشرفت تکنولوژی بتوان تمام فضاهاي حج را بوسيله مونيتورهاي سه بعدي، بصورت مجازي در سرزمين هاي دور توليد كرد و اين عمل on-line و مستقيم انجام شود. بعد به همين شكل «رمي» نيمه مكانيزه و قرباني مكانيزه و اعمال حج بصورت كاملا مجازي انجام شود! اگر بر همين منوال پيش رود, تصور مي كنم ممكن است روزي چنين اتفاقي بيافتد!

صداي برخورد ريگها با ستون «جمره» فضاي ويژه‌اي در محيط پرازدحام جمرات ايجاد كرده است و چهره آدم ها كه گروهي مصمم به رمي و گروهي خرسند از انجام آن، ديدني. در چشم آنان كه «رمي» كرده اند بارقه پيروزي بر يك چيز خاص می‌درخشد. ولي اين پيروزي چه ساده و چه زود فراچنگ آمده! شيطان آنجا در بتون به بند كشيده، بي هيچ راه گريزي و تو فقط كافيست دست در هميان كني و چند ريگ برداري و با هرشدت و ضعفي كه خواستي آنرا به طرفش پرتاب، و خوشحال از اينكه او را «رمي» كرده و رانده اي. مي دانيم كه نه بدينگونه است و نه هرگز به اين آساني. بر می‌گردم، به همراه جمعيت و قبل از برگشت، در ميانه ازدحام هم كارواني‌هايم، به يكي از خدمه كه فهرست كاروانيان را دراختيار دارد اطلاع مي دهم  رمي كرده‌ام. او علامتي درجلو اسمم مي گذارد تا پس از تكميل ليست، تلفني به مدير كاروان و او به معاونش و او به قصابها در قربانگاه دستور قرباني گوسفندي به نام فرد فرد ما را صادر كند! بر اساس وكالتي كه قبلا كتبي و شفاهي به مدير كاروان داده‌ايم. در راه، خيل جمعيت شتابان به سوي جمرات، همچنان عظيم و در راه برگشت نه البته به اندازه راه رفت، ولي كماكان دشوار و در برخي نقاط با فشار جمعيت. سه كيلومتر بايد پياده در همين ازدحام برگردم و بر مي گردم به همراه دكتر «ح».

نوشتن درباره خيل دست فروشان و تركيب جمعيتي ملل مختلف و گدايان و مطالبي از اين دست در حوصله اين مقال نيست. اما نمي توان از كنار اين نكته گذشت كه چرا محل اقامت كاروان‌هاي ايراني در اينجا هم مانند عرفات و مكه از مركز ثقل اعمال حج خارج و دور است و بلكه در دورترين نقطه! در مكه بيش از شش كيلومتر با حرم فاصله، در عرفات دقيقا در جائي كه تابلو «نهايه العرفه» درست بالاي سر چادرهاي كاروان، و اينجا در «منا» تابلو «نهايه المني» در كمتر از دويست يا سيصد متري چادرهايمان! كشورهائي مثل هند بسيار به مركزيت‌ها در هر سه محل فوق نزديكتر بودند.

شايد جدا از مسائل سياسي، شيعه بودن ايران هم بر اين مسئله تاثير داشته باشد. در بسياري از اوقات، شيعيان مراسم دسته جمعي دارند كه مشاهده كردم ساير مسلمانان مي‌ايستادند و تماشا مي‌كردند و شايد تعجب. اجراي مراسم دعاهاي مختلف به صورت گروهي و با استفاده از بلندگو, خواندن مصيبت و مداحي ها و انجام مناسك دراوقاتی متفاوت با آنچه اهل سنت انجام مي دهند. با اينحال لبناني‌هاي شيعه به مراتب از ما به مركزيت نزديكتر بودند ولي باز هم دورتر از ديگران!

از جزئيات رفتار زائرين نيز به نظرم بايد عبور كرد. اگر بنا باشد حج بر اساس رفتار شخصي حجاجي كه مناسك را به جا مي آورند ارزيابي و بررسي شود تاسفهاي بسياري بايد خورد. از عدم رعايت حقوق ديگران تا فشارها و ضربه‌هاي تعمدي براي باز كردن مسير، كج خلقي‌ها و بد‌ دهني‌هائي كه دقيقا به هنگام انجام اعمال صورت می‌گيرد و نيز عدم رعايت بهداشت و بي مبالاتي‌ها و خودخواهي‌هائي كه در جاي جاي اين مكانهاي مقدس چشم و روح را مي‌آزارند. اما بهرحال وارستگان كثيري هم در اين حضور ميليوني وجود دارند كه نور معنويت اعمال و نياتشان در اين مركز كانوني شده و همان جلائي را به اين سرزمين مي دهد كه همه در حج مي‌بينند و از آن بهره مي گيرند.

بدون مشكل خاصي به محل استقرار كاروان بر مي گرديم و ساعتي بعد اعلام می‌شود كه قربانی‌هايمان ذبج شده‌اند و ما بايد براي عمل «حلق» و تراشيدن سر, آن هم با تيغ, آماده و با انجام آن از احرام خارج شويم. براي اين كار به سرويس‌هاي بهداشتي مراجعه مي كنم و كثيري از زائرين مقدمتر را مي بينيم كه بدين كار مشغولند و همه جار را مو, خون و كف صابون فرا گرفته است. همراه با هم اتاقی‌هايم به آنها مي پيونديم و در شلوغي جمعيت بالاخره سري به آب خيسانده و بر صندلي تاشوي كه در تمام اين سفر بجز زمان «رمي» امروز همراه من و كمك خوبي به درد پايم بوده تكيه زده و موهاي بلندم را به دست تيغي مي سپارم كه مهندس (ن) در دستانش گرفته و پس از دقايقي به جز چند بريدگي جزئي، سر تراشيده خوبي برايم باقي مي گذارد. سپس دو هم اتاقي ديگرم و در آخر، من با همان ماشين و البته تيغي نو، همان بر سر مهندس (ن) مي آورم كه او بر سرم آورده بود. و به شوخي به او مي گويم تنها يك سوم زحمتش راجبران كرده‌ام! چون بيش از يك سوم سر ايشان مو ندارد! پس از «حلق» و استحمام همان حال خوش و احساس عيد بودن، كه با وصفش اين يادداشت را آغاز كردم.

شب جمعه و دعاي كميل در همه‌ چادرهاي ايراني برپا. ولي من ترجيح مي دهم سرخوشي خود را از عيد با مداحي‌هاي ضمن دعاي كميل منقص نسازم. دوربينم را بر مي دارم و در تاريكي اول شب راه مي افتم.

گشت و گذاري در اين اردوگاه عظيم غرق در نور چراغهاي زرد و سفيد و مملو از حاجيان «عرفات» و «مشعر» ديده و «رمي» و «حلق» كرده و خسته، آرميده در چادرها, گوشه هاي معابر و هر كجا كه مي‌توان لختي سر بر آن نهاد و تني به استراحت سپرد و جاني به صفا گذاشت.

البته در همين جا هم تفاوت در امكانات بسيار چشمگير! چادرهاي مجهز به برق و كولر و زيرانداز در اختيار اغنيا و تكه اي مقوا و يا قطعه اي پتو و حداكثر چادر مسافرتي كوچكي در گوشه معبري، سهم آنها كه دارائي چنداني فراچنگشان نيامده از اين دنيا. پيرزني سياهپوست كه بر روي صندلي چرخدارش به خوابي عميق فرو رفته، در كناره بزرگراهي شلوغ از ماشين هائي كه در كار اياب و ذهاب حجاجند و كسب معاش براي خود و خانواده. كودكاني باز هم سياهپوست آرميده در چادري محقر و خوشبخت تر از چند دختر بچه كه به همراه مادر و پدرشان در روي يك پتو فعلا نشسته اند منتظر وقت آرامتري براي خواب. نماي كلي چادرها و تپه هاي اطراف و چراغاني‌ها و آمد و شد و خواب و استراحت خلق الله مرا بيشتر از ساعتي به خود مشغول مي كند و دوربينم را نيز، براي ثبت بسياري از اين زيبائيها.

به چادر برگشتم. جاي خوابم اشغال شده بود. البته جايگيري در اين چادرها، در مواقيف مختلف، خود حكايتي است كه ذكرش خوشايندم نيست. پتوهايم را بر مي‌دارم و در آخرين جائي كه نزديك درب چادر باقي مانده و البته مناسبتر از جاي قبلي هم هست و نمي دانم چرا خالي مانده پهن كرده و ميخوابم، تا صبح بر خيزم و باز پي گيرم ادامه اعمال باقيمانده از حج را.

جمعه 2/10/83 ، صبح پس از صرف صبحانه به طرف جمره‌هاي سه گانه راه مي‌افتيم. مسير خلوت تر از ديروز، ولي كماكان شلوغ و پرازدحام. پس از طي مسير حدود سه كيلومتري، به جمره‌ها رسيده و يك به يك آنها را رمي مي كنيم. يك روحاني در جمع حضور مي يابد و مانند ديگر مناسك، نيت را با صداي بلند كلمه به كلمه تكرار مي كند و سپس با خنده بازيچه‌گونه‌اي، كه به هيچ وجه حال و هواي عبادت را تداعي نمي‌كند، با صداي بلند مي گويد: «حمله!» با اين فرمان، كاروانيان به سمت جمره‌ها شتاب گرفته و سنگريزه هايشان را يكي يكي تا هفت عدد مي شمارند و بر پيكره بتوني شيطان مي‌نشانند و خرسند به سراغ شيطان بعدي و بعدي.

همين آقاي روحاني در توصيف جمره ها مي‌گفت كه جمره عقبي محلي است كه شيطان به هنگام قرباني كردن اسماعيل به سراغ ابراهيم مي آيد و او را وسوسه مي‌كند تا حكم خدا را ناديده انگاشته و از خير اين قرباني بگذرد و رمي مي شود بوسيله ابراهيم. شيطان رانده شده از ابراهيم، در محل جمره وسطي به سراغ اسماعيل آمده و قصد فريب او را مي كند تا به قربانگاهش نشتابد و رمي مي شود بي هيچ نصيبي از اسماعيل. در محل جمره اولي آخرين شانس خود را با هاجر مي‌آزمايد و رمي بوسيله اين زن.

من اما اين قصه ها به دلم نمي‌نشينند و نشانه ها را فراتر از فسانه‌ها مي دانم و در پي رازي هستم كه احتمالا اين نشانه‌ها در خود دارند. طواف را نشانه‌اي يافتم و لااقل تصوري درحد و اندازه خود از آن براي خودم خلق كرده‌ام كه قبلا درباره‌اش نوشتم. سعي را نه چندان واضع و وقوف‌ها را اگر چه دكتر شريعتي بسيار زيبا وصفشان كرده ولي به سختي فقط توانستم تصور مبهمي از آنها در ذهنم بيافرينم و اين آخري، «رمي» كردن رازي ناگشوده در ذهنم با قيست، بي هيچ راهي به كنه سمبليك و راز نشانه‌اي آن. فقط مطابق عهدم دقيقا «رمي» كردم، مانند ميليونها نفر ديگر. و دقت كردم كه شمارش سنگ ريزه‌ها را هم اشتباه نكنم. نمي توانم بفهمم اين هجوم و اين زدن را. خداي من بسيار مهربانتر از اين است كه هجمه بياموزد و يورش و زدن. در سرشت انسانها و همه موجودات زنده، ميل به دفاع و هجوم براي ماندن نهاده شده و آموزش اضافي نمي خواهد اين واكنش غريزي. به نظرم مي‌رسد اين مكانيسم حتي در غير جانداران هم باشد. شايد بتوان «اينرسي» را كه تمايل ذرات به حفظ حالت موجودشان مي‌نامند، يك دفاع از كيان ذرات بي جان شمرد. علاوه بر اين، علاج شيطان هم زدن و «رمي» نبايد باشد. شيطان با عدم تبعيت رانده مي شود و سنگ چاره كار نيست. يورش و حمله كار ساز وسوسه نمي شود. پس اين «رمي» چيست؟ نمي دانم، هنوز نفهميده‌ام.

روحاني كاروان در همان محيط شلوغ و پر سروصدا، كاروانيان را گرد هم مي‌آورد و مي گويد كساني كه مقلد آيت الله سيستاني هستند، بايد ريگ‌هايشان را به قسمت وسط ستون پرتاب كنند. ولي اگر به زحمت مي افتند در همين يك مسئله مي توانند به آيت‌الله فاضل لنكراني مراجعه كنند. بعد به هر جا كه ريگشان خورد همانجا اندام شيطان است و عمل رمي صحيح و خيالشان راحت. به ياد شريعتي، كه تاكيد می‌كند: «دستورها دقيق, قاطع, اجتناب ناپذير و دو دوتا چهار تاست, حوصله تحمل توجيه و تاويل‌هاي صوفيانه و فيلسوفانه و زاهدانه را ندارد, جاي دعا و توسل و شفاعت و ناله و استغاته و نذز و نياز ورشوه مذهبي و كلاه شرعي و خدعه فقهي و ... نيست». ولي مي بينيم كه هست و نه آنقدرها «دو دوتا چهارتا» كه دكتر تصور مي كرد.

يكي از همسفرانم كه فيزيك خوانده، می‌گفت چه مي شود اگر من هفت سنگ را در مشتم گرفته و يكجا پرت كنم؟ اگر مسئله اين است كه ريگها  پشت سرهم بايد پرتاب شوند، من مطمئنم كه اين ريگها چون داراي جرم يكساني نيستند با ضربه دست من «اندازه حركت» يكساني به مجموعه آنها منتقل شده و اين فقط «مركز جرم» آنهاست كه «ممنتوم» كل را حمل مي كند و در نتيجه همه ريگ‌ها داراي سرعت متفاوت و در نتيجه زمان برخورد متفاوت خواهند بود. و البته كه اين محاسبات مكانيكي درست و بي مناقشه. به او گفتم در اينجا از اين محاسبات خبري نيست و بايد هفت ريگ را هفت بار و هر بار فقط يكي بزني و هيچ نپرسي! اگر چيزي می‌خواهي بپرسي، بيرون از اينجا بپرس و از مباني، نه از مناسك، كه نامش می‌گويد نسك است و نشانه و مراسم. و چون وچرا هم بر نمی‌دارد و بر نمی‌تابد. با هفت طواف شروع كردي پس هفت بار «سعي‌»ات را در هفت ريگ مشتت ممزوج و پرتاب كن و اگر می‌تواني و مي شود پرواز. و گرنه فعلا بمان تا موعد و ميقاتي ديگر و روزگاري ديگر تا شايد فرجي حاصل آيد و من نگران كه نيايد.

آن طرف تر يك گروه كويتي شيعه بساط مجللي برپا كرده اند! كف پوشي تميز و بزرگ بر ريگ هاي مشعر و سرويس هاي بهداشتي صحرائي. بر اساس حق همسايگي به طرف آنها رفته و اجازه مي خواهم از سرويس بهداشتي‌شان استفاده كنم و رخصت نمي يابم. به انگليسي شكسته بسته اي مي گويد: ا«It's special» از تعبير ناقص انگليسي‌اش، آنهم براي چنين موضوعي، پنهاني مي‌خندم و به طرف سرويس‌هاي شلوغ عمومي راهم را كج!

طلوع آفتاب و حرکت به سوی «منا». همراه با خيل جمعيتي كه در اين ايام در كنارشان بوده ايم و باز همان معجون پياده و سواره بر انواع خودروهاي جورواجور. ما اما از سوار بودن بر اتوبوس طرفي نمی‌بنديم و بنابر اين به جمع پيادگان می‌پيونديم كه راه را در اين سرزمين سريعتر مي پيماند و حرف من نيز همين است. اينجا پياده بايد رفت و در اين راه «پياده» سريعتر از «سواره» مي‌رود. بلكه فقط «پياده» می‌رود و «ماشين» را در اين راه راهي نيست و اگر هم آمده راهي را نگشوده كه هيچ، راه را هم بسته و مي‌بندد. بنابراين تا همين راهروهاي باريك و تنگ با‌قي مانده، بايد اين راه از ماشين پاك و انسان «تنها» و بدون ابزار و ماشين در آن برود. آنگاه است كه نشانه‌هائي از اين راه هويدا خواهد شد و ديگر دودي بر اين نشانه ها نخواهد ماند و نشانه ها خدا را نشان خواهند داد و راه از «عرفان» عرفات آغاز و با عبور از «شعور» مشعر به «آرامش» در منا خواهد رسيد. آنگاه پس از رمي به طرف «طواف» دوباره و «سعي» دوباره و باز هم «طواف» و در نهايت به درياي بي‌نهايت نيايش و وصال خواهد پيوست. آيا خواهد شد؟

به هنگام حلول غروب آفتاب بر اتوبوسها سوار، به مقصد عرفات. براي آقايان يك اتوبوس سقف دار و يك اتوبوس بدون سقف تدارك ديده اند. بدون سقف براي مقلدين آيت الله خوئي و بي‌مشتري، تقريبا خالي در ابتدا. اتوبوس سقف دار, اما, پر و برخي ايستاده در راهرو, به خاطر نگراني از سردي هوا و سرما خوردگي در مسير راه. من و هم اتاقي هايم، هر دو روحاني كاروان، پزشك كاروان و تعدادي ديگر بر همين اتوبوس بدون سقف سوار مي شويم. البته من نيز احتياط كرده وبه خاطر گرفتگي شديد بيني‌ام كه اين روزها خيلي برايم درد سر شده است حادتر نشود در صندلي پشت راننده كه نيمه حفاظي براي آن باقي مانده مي نشينم. دلم از اين كار البته ناراضي و نمي‌پسندم هيچ ترجيحي را براي خود. احرام بر دوش و «تلبيه» گويان به راه مي افتيم و حال خوشي است.

خيابانهاي شهر مملو از اتوبوسهائي كه براي انتقال زائرين به منا و عرفات در آماده‌اند. اهل تسنن امشب به منا مي روند و فردا صبح به عرفات مي آيند و ما مستقيم به عرفات. ماشين هاي شخصي هم ترافيك سنگين اتوبوسها را سنگين تر كرده اند. با خود مي‌گويم، كاش ترتيبي داده مي شد تا ماشين هاي شخصي در اين چند ساعت تردد نداشته و حمل و نقل و انتقال حجاج به سرزمين منا تسريع مي‌شد. البته نظير چنين آروزهائي در اين مراسم عظيمي كه هر سال هم تكرار مي‌شود بسيار. از طريق بلوار كمربندي، شهر را دور زده و به خروجي قله به طرف منا مي‌رسيم. ترافيك سنگين و سنگين تر شده و تقريبا با سرعت ناچيزي درحركت. از خروجي منا كه رد مي شويم اتوبانها خلوت مي شوند ولي اتوبوس ما مسير صحيحي را انتخاب نمي كند و راهنمايمان هم كه پيرمردي است و از خدمه كاروان هوش و تجربه كافي را براي اين كار ندارد.

پزشك كاروان تلفني از طريق مدير كاروان كه در اتوبوس جلوي است و ديده است اتوبوس ما را كه به مسير اشتباه رفته، مطلع مي شود و هدايت اتوبوس را به عهده مي گيرد. اين آقاي پزشك هم چندان به مسيرها آشنايي ندارد و به همين دليل عليرغم راهنمائي تلفني مدير كاروان يك مسير رفت و برگشتي را سه بار دور مي‌زنيم و هربار چيزي در حدود سي تا 40 دقيقه رمان مي‌برد. و ما همچنان نااميد از پيدا كردن مسير درست. در اين مدت چند نفر از زائران سعي مي كنند راهنمائي‌هائي كه به نظرشان مي رسد ارائه كنند و چند نفر ديگر هم اعتراضشان بلند ميشود و نه البته خيلي حاد وجدي, جدي تر وحادتر از اعتراض ها واكنش كساني از كادر كاروان است. هر بار كه صدائي از كسي بر مي خيزد, بدون اينكه حتي به صحبت او توجهي بكنند با تكرار شماتت آميز جملاتي نظير: «برادران عزيز، لطفا آرام باشند» و «صبر پيشه كنند» و گاهي با دعاي روحاني كاروان كه «خداوندا به برخي از زائرين كم صبر ما صبر بيشتري عطا كن» اوضاع روحي افراد معترض ديگر زائرين را بدتر مي كنند. فضا رفته رفته كاملا از حالت روحاني اوليه خارج شده است.

با اينحال تنش در درون اتوبوس به مراتب كمتر از بيرون بود. در يك نقطه راننده اتوبوس ها به اصرار پزشكمان از يك مسير ممنوعه قصد عبور داشت. اين مسير بوسيله پليس مسدود شده بود و فقط اجازه تردد به كاروان هاي كشور تركيه داده مي شد. پليس به زور و ناسزا اتوبوس را متوقف و وارد اتوبوس شد. يقه راننده را گرفت و به شدت او را مورد عتاب قرار داد. من هر لحظه نگران بودم او را كتك زده و يا اتوبوس را توقيف كند و نكرد خوشبختانه. گذشته از چنين برخوردهائي، پليس عربستان انصافا با قاطعيت مشغول نظم بخشيدن به ترافيك بود و البته مي‌توانست با تدبير بيشتر هم عمل كند.

من، اما، افسوس مي‌خورم كه چرا حال كه همه شئونات حج را تكنولوژي پوشش داده است براي مسيريابي از GPS استفاده نمي كنند. تكنولوژي ارزان و آساني كه در دسترس همه قرار دارد. چهار اتوبوس يك كاروان فقط با حدود يك ميليون تومان مي تواند به چنين وسيله دقيق مسيريابي بدون خطائي مجهز شود. حتي راه حل هاي ساده تري هم مانند روشن نگه داشتن چراغ و يا علامتي در تقاطع هاي اصلي بوسيله افراد راهنماي كاروان قابل تصور است. بهر حال پس از سه بار رفت و برگشت بي حاصل در يك مسير، به صورت كاملا تصادفي وانت تداركات كاروان بوسيله يكي از مسافرين شناسائي و اتوبوس با راهنمائي او به محل استقرار كاروان مي رسد، پس از 5/3 ساعت.

 شنبه 26/10/83 ، ديشب به خاطر ناراحتي تنفسي نتوانستم خوب بخوابم و امروز هم همين مشكل ادامه دارد. در بعد از ظهر برنامه بازديد از موزه مكه به همراه هم كارواني ها, 4 ريال ورودي پرداخته ايم. تابلوئي به افتخار ملك فهد در زمان افتتاح جلو درب ورودي نصب شده. فضاي عمومي موزه مرتب و تميز، و نگهبانان زيادي جمعيت را تحت مراقبت دارند.

يكشنبه 27/10/83 ، امروز صبح، پياده گشتي در خيابانهاي اطراف هتل و خريد چند سوغاتي ديگر. من به خاطر درد پايم صندلي ام را با خودم مي برم و هر جا كه معطل مي شويم روي آن مي نشينم. در كنار پيرمرد عربي كه جلو مغازه اش نشسته, لحظاتي استراحت مي كنم. كمي انگليسي بلد است و مي گويد كه به بسياري از كشورها مسافرت كرده، اما از بسياري سفرهايش پختگي در گفته هايش نيست! علاوه بر اين مغازه، يك مغازه ديگر هم دارد. كارگران او (عمدتا خازجي) اين مغازه ها را برايش مي‌چرخانند و او فقط درآمدش را در سفرهاي خارجي‌اش خرج مي كند! شنيده‌ام بسياري از عرب هاي بومي همين كار را مي كنند.

بعد از ظهر براي نماز مغرب به مسجد الحرام مي رويم. از امروز سرويس اتوبوس ها تعطيل شده و به تبع آن كرايه ماشين هاي كرايه اي هم زياد. زائرين زيادي در كنار خيابان منتظر تاكسي ارزان, احتمالا. يك ماشين «ون» توقف مي‌كند و سوار مي شويم. فقط يك ريال گرانتر مي گيرد و به موقع مي رسيم. نماز مغرب را در ازدحام شديد جمعيت و در طبقه دوم به جماعت مي خوانيم. براي نماز عشا به پشت بام مي روم، شايد بتوانم در لبه بام و در صف جلو, جاي موردعلاقه‌ام, جائي پيدا كنم. همسرم با دوست پزشكش در صف هاي پشت سر. قاعدتا زن ها اجازه ايستادن در صف هاي اول را ندارند. در يك جائي مي نشينم و دو دوست پاكستاني پيدا مي‌كنم كه يكي از آنها هم به زبان انگليسي و هم به زبان فارسي مي تواند حرف بزند. و با هر زبان كه صحبت مي كند اگر مشكل پيدا كند فورا به زبان ديگر سويچ مي كند! و بهرحال ارتباط‌مان راحت. احساس او درباره اولين ديدارش از كعبه كه همين امسال است شبيه بقيه. گريسته و آنرا بسيار باشكوه يافته است و احساس غريبي را تجربه. از خدا خواسته است هر سال به زيارت كعبه بيايد. عمره يا تمتع فرقي نمي كند. دفترچه يادداشتم را كه مي بيند دوست دارد فرازهائي از آن را برايش بخوانم و خودش بلد نيست فارسي بخواند. فقط مي تواند حرف بزند . برايش مي خوانم و مي‌پرسد كه آيا مي خواهم اين يادداشت ها را بعدا در كتابي منتشر كنم و مي گويم كه بعيد است. تاجر قطعات يدكي اتومبيل است از پيشاور به كابل و بالعكس، و لابد كارش سكه . به هم آدرس مي دهيم و به گرمي خداحافظي مي كند.

جائي در صف دوم پيدا مي كنم و نمازي ديگر بر بام مسجد الحرام و رو به كعبه و شكوهي بسياراز عبوديت صدها هزار انسان در برابر يك قبله و يك سجده گاه و يك معبود. قرائت سوره حمد امام و طنين آمين خلائق در فضاي مسجد و اوج تا آسمان!

بعد از نماز همراه با مهندس (ن), همسرم و دوست پزشكش يك ماشين سواري به قيمت دو برابر هميشه كرايه و در ترافيك بسيار سرسام آور از طريق تونل زيرزميني كه صداي بوق ممتد اتومبيل ها و نيز صداي گوشخراش تهويه هاي تونل به طرف هتل حركت مي كنيم. راننده يك مصري است و در عربستان معلم عربي است. از او مي پرسم يعني عربستان به وارد كردن معلم عربي از خارج نيازمند است! و مي خندد و بيشتر بر نياز خودش به شغل و اينكه در مصر كار مناسبي نيافته تاكيد مي كند. ميگويد ماهانه 1600 ريال حقوق دريافت مي كند و البته گاهي مسافركشي. البته اگر به تور پليس نيافتد! كه در اين صورت جريمه‌اش سنگين. شلوغي خيابان را با عبور از كوچه هاي فرعي پشت سر مي گذارد و ما را خيلي زود به هتل مي رساند.

بعد از شام و استراحت به همراه همسرم و دوستش به يك بازار مدرن بنام السوق الضيافه مي رويم. فقط براي بازديد كه گفته اند مركز خريد زيبائي است و دكتر (ح) از فواره هايش خيلي تعريف مي كرد! قيمت ها در آنجا بسيار بالا و به قولي First class است. شبيه بازارهاي لوكس اروپائي با دكوراسيون زيبا. و بيشتر مغازه‌ها به البسه زنانه لوكس مجلسي اختصاص دارند. قيمت يك دست لباس از سيصد هزار تومان به بالاست. مشتريان عمدتا زنان عرب پوشيده در چادر و روبندهاي مشكي و فوج فوج در حال قدم زدن و خريد. چند عكس و بازگشت به هتل با پاي پياده از همان راهي كه پياده هم رفته بوديم.

دوشنبه 28/10/83 ، صبح به همراه هم اتاقي ها و خانم هايشان و همسرم به تپه‌هاي نزديك هتل براي جمع آوري سنگ ريزه جهت حمل به منا براي انجام «رمي جمره». گفته اند اندازه سنگ ريزه‌ها در حدود يك پسته و يا فندق باشد. در راه دو سه نفر را ديدم كه سنگ‌هايشان را جمع آوري كرده و باز مي گشتند. اندازه سنگ ريزه هايشان اما در حدود گردو و درشت‌تر. به شوخي به آنها گفتم حاج آقا وقتي رمي می‌كني لطفا مواظب سر ما باش! به دليل شلوغي و نگراني از اينكه در مشعر فرصت جمع‌آوري سنگريزه نباشد سفارش كرده‌اند اين كار زودتر از موعد انجام شود.

به ياد شريعتي مي افتم كه كلي براي جمع كردن سنگ ريزه در شب وقوف مشعر حرف زده و آنرا به‌ گونه «سپاهي, بر دامنه كوهها پراكنده شده و هم از راه, شتابان, از مركب‌ها فرو» ريزان توصيف و «به جستجوي سلاح، به كوهها بالا» رونده براي گردآوري اين ريگ ها تشبيه مي كند و هر يك را «مسئول خويش»! می‌خواند. واينكه «در تاريكي شب بايد به جمع سلاح پرداخت» و ما در روشنائي روز و فارغ از هر احرام و منظره زيباي مشعري كه دكتر توصيف مي‌كند, اينجا در يك گوشه شهر, پشت ساختمانهاي تازه ساز و كنار چند آلونك فقير نشين به گردآوري آن سلاحها مشغول! نه از «درياي خلق طوفان زده و آشفته در انديشه جنگ» در اينجا خبري است و نه اينكه «هيچ كس, نه خواهر و نه برادر, نه زن و شوي و پدر و مادر, نه دوست, نه دشمن، هيچكس» را باز نشناسد. و نه كسي «پنجه در سنگريزه ها» مي برد و به دنبال «جمره» مي گردد. به آرامي و همراه با شوخي هاي دوستانه در كنار همراهان در روز روشن از سطح زمين سنگريزه‌هائي در همان اندازه هائي كه گفته اند جمع آوري مي كنيم. سنگزيره‌ها هم آنگونه كه دكتر گفته است «صاف، صيقلي و گرد» نيستند، بلكه چون در نتيجه از هم پاشيده شدن سنگهاي بزرگ در اثر سرما و گرمايند تقريبا تيز و گوشه دار!

نمي دانم, شايد با گذشت زمان و افزايش جمعيت و گسترش تكنولوژي و نفوذ آن در همه اركان و شئونات زندگي, از جمله مذهب, به تدريج اين شكل و قواره‌هاي ناب مذهبي چنان ناگزير از تغيير شوند که با اصل خود فاصله‌ای در حد مسخ شدن بيابند. به قول دوستي  شايد در سال هاي آينده شاهد e-haj در كنار e–learning و e- business باشيم. با چرخاندن موس برگرد تصوير كعبه «طواف»، با حركت آن در بين «صفا» و «مروه»، «سعي» و با پرتاب نشانه هاي الكترونيكي به تصوير اسكن شده جمره‌ها «رمي»! کنيم و حج به جا آوريم! خدا عالم است! فعلا تا اينجا آمده ايم!

كوه بسيار صخره‌اي وصعب العبور و مسير صعود نيز به شدت سنگلاخي. در همين مسير پر شيب و ناهموار، بساط هاي بسياري پهن و كاسبي و باز هم كاسبي، حتي در ميانه صخره ها و سنگ ها. و نيز گداهاي افليجي كه پيداست كسي آنها را تا اين بالا آورده, چون اينان در مسير صاف هم توان حركتشان نيست. برخي بي دست و برخي بي پا و برخي بسيار نحيف ولاغر و همه در حال گدائي در زير آفتاب داغ و نه البته سوزان. يك روش ديگر گدائي هم در اينجا هست كه در جاي ديگر نديده ام. در مسير تردد زائرين با مصالحي اندك پله اي كوچك به تازگي احداث و سازنده در كنارش ايستاده و تقاضاي كمك براي احداث پله هاي ديگر با باقيمانده مصالح! در بازگشت نه اثري از مصالح است و نه احداث پله اي ديگر و نه سازنده پله. او احتمالا بسيار فراتر از مزد روزانه اش را فقط با احداث يك عدد پله آن هم با مصالحي ضعيف و نامرغوب به چنگ آورده و رفته است. تا قله جبل النور چندين پله ساز و در كنار بساطهايشان بيشتر پولهای ايراني! در نزديک قله شتري تزئين شده با گل، دكان يك عكاس تا در اين بالا مشترياني را بر آن سوار و چند ريالي كاسبی. عكاسان ديگري نيز هستند كه بدون شتر، عكس‌هاي قديمي پولارويد مي‌گيرند و لابد مشتريان كافي هم دارند كه اينجا در زير آفتاب ايستاده‌اند.

زائرين اما بسيار مشتاق و بي توجه به دشواري مسير همچنان در حال صعود تا قله مهبط وحي. پيرزني را در راه ديدم كه گمان نمي‌كردم بتواند به آساني در مسير صاف قدم بردارد ولي با همراهي همراهش تا اين بالا آمده بود و پيرمردهاي فراواني نيز كه با چابكي بسيار از سنگ ها بالا مي رفتند تا ستيغ, بي هيچ مشكلي براي ديگران.

دهانه غار حرا، اندكي پائين تر از نوك قله،  و پوشيده از صخره‌هاي سنگي درشت وسخت كه بعيد است باد و باران ساليان كوچكترين خللي در ساختار آنها بوجود آورده باشند. در كناره‌هاي غار، پرتگاههاي خطرناكي است و حادثه خيز، بي هيچ حفاظ و علامت گذاري و يا تابلو اخطاري.

 نمي دانم آيا تا كنون حادثه‌اي رخ داده است يا نه. ولي يك اتفاق نامطلوب و مشمئز كننده, البته، در پيش چشمان من رخ داد. چند نفر (احتمالا افغاني) نمي دانم بر سر چه مسئله‌اي دقيقا در محوطه بسيار كوچك جلوي ورودی غار حرا به زد و خورد و فحش و ناسزاگوئي به هم پرداختند! و گروهي نيز در تلاش براي خاتمه دادن غائله و گوشزد كردن عمل نامطلوب و زشت بودن آن در اين مكان.

بازديد از درون غار، در ازدحام و فشار. مردم به صف، براي گزاردن نماز در مكاني كه روزگاري محمد (ص) در آن بيتوته مي‌كرده و در پايان دوره طولاني بيتوته اش وحي بر او نازل: «اقرا باسم ربك الذي خلق , خلق‌الانسان من علق, اقرا و ربك الاكرم, الذي علم باالقلم, علم الانسان ما لم يعلم». هرگز نتوانستم اين مكان دور افتاده خشن و سخت و صخره اي و پرتگاهي خشك را با چنين عبارت هاي آهنگين و موزون و لطيف و سرشار از بهترين معاني هستي شناسي و انسان شناسي و رابط انسان با وحي و علم و خدا بيابم. و باز رازي ديگر. نمي توانم ‌تصورم را در آن فضا قرار دهم. در فضائي كه محمد (ص) بر اين سنگ هاي ستبر نشسته و اين كلمات را تكرار مي كرده است. از ميان همين صخره هاي سترون آب معرفتي جوشيده است كه تمامي كرانه هاي عالم را در نورديده و پانزده قرن است كه ناب ترين افكار و خالصترين انسانها را به خود مشغول كرده. بسياري در اين بحر به آرامش يقين رسيده‌اند و بسياري ديگر در آن غرق شده‌اند. گروهي از آن بهره‌ها گرفته‌اند و جمعي انگشت به دهان, حيرت زده همچنان در آن غور مي كنند. بهر حال نمي توان چنين عظمتي را بر اين مكان منطبق كرد, با همه شكوهي كه صخره هاي پر هيبت آن دارند و از سه جهت صعود را به اين قله غير ممكن مي سازند. در همين حيرت بر مي گردم، از همان راه، و باز همان صحنه ها در مسير بازگشت. راه اما خلوتتر, كه نزديك ظهر است و جماعت زائر مشغول نماز و نهار و استراحت در شهر.

بعد از ظهر به همراه هم اتاقی‌هايم و همسرانشان يك ماشين كرايه كرده و به حرم می‌رويم . راننده عرب است و خوش برخورد و مي گويد كه «پنجاه، پنجاه» انگليسي بلد است و نيست! مي گويد بيشتر اندونزيائي و مالزيائي بلد است و لزومي نمي بيند كه انگليسي ياد بگيرد! عربي و انگليسي قاطي مي كنم و گفتگوي اندكي را در بين راه با هم داريم. مي گويد زائران ايراني در مكه دو مقصد بيشتر ندارند! حرم و «با وارث». «با وارث» همان فروشگاهي است كه وصفش را درشرح ديروز آوردم.

حدود بيست دقيقه قبل از اذان به مسجد الحرام مي رسيم و فرصت مي يابيم خود را به پشت بام مسجد برسانيم. من جاي بسيار خوبي در لبه پشت بام و مشرف به ناودان طلا پيدا مي كنم. مكان مورد علاقه من براي نماز خواندن به جماعت در اين مسجد. شكوه بسيار نماز جماعت مسجد الحرام را در اينجا احساس مي‌كنم و گاه در آن غرق مي‌شوم. چند نمازي را كه در اين صف خوانده ام هرگز فراموشم نخواهد شد.

پس از نماز مغرب يك فلسطيني كه در كنارم نماز با حالي مي خواند از اينكه مي بيند چيزي مي نويسم با انگليسي بسيار شكسته و ضعيفي شغلم را مي پرسد و می‌گويم كه معلم هستم. هموطن ديگرش كه به انگليسي كاملا مسلط است مي‌پرسد اين نوشته را براي چه هدفي مي خواهم و پاسخي به او مي دهم. در لبنان زندگي مي كند و از انتخاب ابومازن به عنوان جانشين عرفات و رهبر فلسطينيان ناخرسند. او را آمريكائي مي‌داند. مي پرسم مگر منتخب مردم نيست و مي گويد كه گاه مردم عليه خودشان تصميم مي گيرند! و البته تائيد ميكند كه 70% فلسطينيان به او راي داده اند. براي بحران كشورش راه حلي هم ندارد ولي خشونت را نيز درست نمي‌داند. به او مي گويم اگر مذاكره و صلح راه حل باشد كه ابومازن هم ظاهرا قصد همين كار را دارد، چه عامل آمريكا باشد چه عامل هر جاي ديگر. و او ديگر بحث را ادامه نمي دهد و مي رود.

نماز عشا را هم در همين نقطه به جماعت مي خوانم. پس از نماز عمليات تنظيف اطراف كعبه توجهم را جلب می‌کند. در حالي كه جمعيت كثير زائرين همچنان درحال طوافند، گروهي بايك نوار قرمز، حريمي در داخل جمعيت ايجاد کرده و كارگران نظافتچي كه همگي لباس فرم آبي رنگ پوشيده اند با نظم و مهارت خاصي مايع ضد عفوني و تميز كننده اي را بر سطح سنگها ريخته، با تي دوباره جمع و سطح زمين را خشك مي كنند. سازماندهي، مهارت، سرعت  و نظم تحسين برانگيزي بر اين گروه حاكم است.

بعد از ظهر , همراه با همسرم از ميداني به نام كوزه, به طرف حرم. يك كوزه بسيار بزرگ و چند كوزه كوچكتر به عنوان تزئين در وسط ميدان و در اطرافش نخل, و زير نخلها چمن. در اينجا هم بي توجهي به نياز آبي گياهان زينتي در اقليم خشك ديده مي شود, اگرچه مهندس (ن) مي گفت كه آبياري فضاي سبز اينجا بوسيله آب تصفيه شده فاضلاب است. با اينحال همين آب مي تواند بهتر استفاده شود. حاشيه اين خيابان كه شارع «امرالقري» ناميده مي شود چندان تميز ومرتب نيست. در گوشه و كنار پياده روها زنهاي سياه پوست بساط هاي متعددي پهن کرده و چهره نازيبائي براي شهر.

يكي از آنها، ماهي‌تابه كهنه اي را برروي چراغ پيك نيكي گذاشته، سيب زميني هائي را قبلا پوست كنده و بر روي سنگهاي حاشيه باغچه گذاشته، و در روغن سرخ مي كرد و منتظر مشترياني كه آنها را بخرند و شكمي از آن سير. جوجه‌هاي سرخ كرده‌اي در ظرفهاي كثيف و غير بهداشتي نيز انباشته در معرض فروش. گاه كل بساط يك زن سياه پوست خلاصه مي شود در يك سيني كوچك كه به طرز ماهرانه اي بر بالاي سرش گذاشته و بدون استفاده از دست, آنرا نگهداشته و راه مي رود. البته مامورين سد معبر شهرداري گاه و بيگاه از راه مي‌رسند و فوج دست فروشان «سياه پوست» «سياه بخت» را به درون كوچه هاي باريك و پرشيب اطراف مي رمانند و پس از چند لحظه دوباره همه چيز مثل اول. پيرزني بطري 5/1 ليتري آبي را بسيار ماهرانه بر بالاي سرش و در نهايت تعادل و بدون استفاده از دست آنرا حمل مي كند و مهارتش را به رخ زنان سيني به سر مي‌كشد!

ارتباط تنگاتنگ دختران و زنان جوان و ميانسال سياه پوست دست فروش و تردد بچه هاي كوچكشان در بين آنها حكايت از رابطه‌اي، اگر نه خانوادگي و قبيله اي, لااقل صنفي قوي در بين آنهاست. حاشيه خيابان را مغازه‌هاي ارزان فروش مملو از كالاهاي نامرغوب در حاكميت خود دارند، بي هيچ تزاحمي با اين خيل دست فروشان. جمعيت در حال تردد نيز غالبا سياه پوست، نه چندان متفاوت با يك كشور آفريقائي. ظاهرا بيشتر زائرين سياه پوست در همين منطقه ساكن اند. البته چند هتل لوكس و درجه يك نيز در مسير ديده مي شوند كه احتمالا مشتريانش را افرادي ديگر تشكيل مي دهند و تردد ماشين هاي لوكس تك سرنشين با راننده شخصي گوياي همين.

ادامه راهمان به طرف مسجد الحرام، از يك سر بالائي و با خستگي زياد. به سراشيبي خيابان امر القري كه مي رسيم چيزي به اذان مغرب نمانده، خيل جمعيت براي نماز در حركت و ما در بينشان.

شب جمعه، چند روز مانده به شروع اعمال حج و بسيار شلوغ و پر ازدحام. اذان، و ما در تنگناي بسيار در همانجا كه هستيم به نماز مي ايستيم و همچنان تحت فشار جمعيت. نماز مغرب را به امامت امام جماعت مسجدالحرام كه بعدا مي‌فهمم نامش عبدالرحمان است به جا مي آوريم. حال خوشي دارد نماز جماعت در اين مسجد و با قرائت زيباي اين مرد، در كنار انبوه جمعيت نمازگزار. امشب،اما، ازدحام بيش از حد كلافه ام كرده و بي بهره كافي از اين فضا و قرائت زيبا. قانون جدائي زن و مرد هم در اين شلوغي و در اين فاصله ازحرم اجرا نمي‌شود. صف ها كاملا مختلط و بي هيچ مشكلي از جانب هيچ كس. من نمازم را در كنار دو پيرزن (احتمالا ترك ) كه به خاطر درد پا روي صندلي, نشسته، نماز مي خواندند بجاي آوردم . بعد از نماز كمي كه خلوتتر شد به بالاي پشت بام مسجد و منتظر نماز عشا.

يك تايلندي در كنارم نشسته و عليرغم اينكه مي گويد «پنجاه، پنجاه» انگليسي بلد است, تقريبا به جز نام خود و كشورش را نمي تواند پاسخ دهد. آن طرفتر پيرمردي نشسته، تونسي و مقيم فرانسه. نه او انگليسي بلد است و نه من فرانسوي و ارتباط بيشتر با او دشوار. يك پاكستاني كه در صف جلو است به خوبي انگليسي مي‌تواند حرف بزند. از شغلم مي پرسد و به خاطر اينكه در دانشگاه تدريس مي كنم بسيار احترام آميز رفتار مي كند خانواده اش راهم به من و همسرم معرفي مي‌كند. كارتش را مي دهد و مي بينم كه مهندس است و شغل پردرآمدي دارد و دفاتري در مسكو و توكيو. صميمانه از ما دعوت مي كنند كه به لاهور برويم و مهمانشان. ما نيز متقابلا همين دعوت را مي كنيم و آدرس مي دهيم و خد�