همراه با کاروان

توضيح۱: علاوه بر عکسهائی که در صفحه مشاهده می‌شوند، عکس‌های بيشتری، (بيش از ۱۱۵ عکس)، به صورت Hyper Link به فرازهائی از متن در تمام قسمت‌ها اضافه شده‌اند. با «کليک»بر روی قسمت‌های آبی رنگ متن، آنها را ببينيد.

توضیح ۲: این وبلاگ قبلا در آدرس http://www.hsanaei.persianblog.com به صورت روزانه در اسفند ۸۳ در  بیست ونه قسمت منتشر وسپس به اینجا منتقل شده اند.

مطابق نظر برخي از فقها مي‌توان به جاي بيتوته در «منا»، به مكه رفت و پس از انجام ساير اعمال باقيمانده حج، يعني «طواف‌ زيارت»، «سعي»، «طواف نسا» و نماز «طواف نسا» تا صبح بيدار مانده و به عبادت مشغول شد.

مطابق برنامه‌اي كه مدير كاروان بر اساس همين نظر تنظيم كرده، عازم مكه می‌شويم. اين اعمال جايگزين اگر چه انجام مناسك را ساده مي كند ولي نمي‌دانم چرا به دل نمی‌چسبد. اگرچه در ابتدا بدون اينكه به جزئيات آن بيانديشم تصورم اين بود كه كار خوبيست! دكتر شريعتي هم نيست كه اين راه‌هاي ميان‌بر ساده‌ سازي اعمال حج را ببيند و ننويسد كه اعمال حج «دو دو تا چهارتاست!»

به مكه مي رويم و به هتل. احساسم اين است كه از فضاي انجام اعمال خارج شده‌ام و بازگشت به همان زندگي عادي قبل از هشتم ذيحجه. اكنون مي‌بينم كه با اجراي چنين برنامه‌اي در واقع خود را يك شبانه‌ روز از ساير حجاج جدا كرده و از فضاي معنوي پر جمعيت «منا» محروم. مگر نه اينست كه تمام اين مراسم به گونه‌اي تنظيم شده كه خيل جمعيت، همراه و هماهنگ با هم اعمال را انجام دهند؟ و اصولا به قول دكتر «حج» يعني «آهنگ». پس اين گونه حاشيه رفتن‌ها قاعدتا بايد خارج از قاعده باشد.

پس از غروب آفتاب با خواندن نماز مغرب و عشا عبادتمان را مطابق همان قاعده فقهي شروع مي كنيم. البته از ظهر تا غروب حسابي خوابيده‌ايم. نمي دانم «مشغول عبادت» بودن در اين حكم فقهي حد و اندازه‌اش چقدر است. ولي از آنجا كه روحانيون كاروان در جريان توضيحات خود به زائرين از شوخي و خنده هم استفاده مي كردند، بايد استنتاج مي‌شد كه اين عبادت آنچنان هم مستمر نيست و گاهي هم مي‌توان به لغو گذراند! يكي از روحانيون براي اينكه خط قرمز انجام عبادت تمام شب را بدون استثنا و يا كم استثنا! كند توضيح داد كه فقط فتواي «آيت الله سيستاني» بر اين است كه عبادت مي تواند از نيمه شب شروع شود و بر اساس ساير فتواها در صورت خروج از «منا» بايد تمام شب به عبادت سپري شود. بدون لحظه‌اي خواب و حتي چرتي كوتاه. و تذكر مي دهد كه اين هم فقط شامل آن دسته از مقلدين آيت الله سيستاني مي شود كه قبل از ايشان از مرجع ديگري تقليد نمي كرده‌اند، زيرا ايشان بقا بر مرجع اعلم ميت را واجب مي داند.

در جمعي از زائرين بر سر اين موضوع بحث می‌شود. برخي مي‌گويند درحال حاضر آيت الله سيستاني نسبت به مراجع تقليدي كه مدت زيادي از فوت آنها مي‌گذرد اعلم است. ديگراني نيز هستند كه از اين اظهار نظر سخت متعجب مي‌شوند و نمي‌توانند بپذيرند كه براي يرخي از مراجع تقليد برزگ اسطوره شكني شده و شخص ديگري، حتي پس از فوت ايشان اعلم باشد! يكي از آنها مي گويد: «اين در يك صورت مي تواند صحيح باشد و آن هم زمانيكه فرد در آن زمان هنوز آيت الله سيستاني را كشف نكرده باشد». البته در مقابل نيز مطرح مي‌شود: «مجتهد زنده‌اي كه سالهاست پس از فوت مراجع بزرگ مشغول تحصيل علم و نيز مشغول اجتهاد بوده، در اين مدت ممكن است به اندازه‌اي ارتقا علمي يافته باشد كه در زمان حاضر از فردی که ديگر در دار دنيا نيست تا بر علمش بيافزايد پيشي گرفته و اعلم شده باشد. و به نظرم اين استدلال كاملا منطقي‌ است. اين امر لااقل در مسائلي كه بايد زنده بود تا آنها را فهميد و در آن باره فتوي صادر كرد صادق است.

اكنون از كل اعمال حج فقط يك بار ديگر رمي جمرات سه گانه باقيست كه فردا بايد به انجام برسد. راه ميانه مدير كاروان البته بسيار مفيد واقع شد و ما اعمال مذكور را در محيطي بسيار خلوت انجام داديم و همه راضي از اين وضع. در اعمال حج هم به دنبال راحتي و آسايشيم، در جائيكه به نظر می‌رسد «رنج آفرين» طراحي شده تا كمي پالايش شود اين جان آسايش طلب آدمي. و شايد از اين پالايش مقطعی، راهي بيابد به پالايندگي هميشگي. به نظر می‌رسد بايد در راه كعبه سرزنش‌هاي خارهاي مغيلان را به جان خريد و از خليدن اين خارها نگريخت، به قول حافظ:

در بيايان گر به شوق كعبه خواهي زد قدم

سرزنشها گر كند خار مغيلان غم مخور

ولي ما خار مغيلان كه نديده، هيچ، هتل و كباب و آب گورارا و ميوه هاي جورواجور ديده و چشيده, از حداقل زحمت طواف در ازدحام طواف كنندگان هم گريخته‌ايم! و چه مي گريزيم همه عمر از چيزهائي كه نبايد بگريزيم! دو طواف هفت شوطي را دقيقا مي شمارم با خواندن دعاي هر شوط در زمان پيمودن آن و به ياد مولوي كه اين شمارش ها را برنتافته و مي‌گويد:

حاجي عاقل طواف چند كند هفت هفت

حاجي ديوانه ام من نشمارم طواف

ولي شگفتا! بسيار ديدم طواف كنندگاني را كه هم طواف مي شمردند و هم عاشقانه مي‌گريستند و هم ديوانه وار مي چرخيدند. بارها آرزو كردم يكي از آنها بودم. ولي نبودم. و بيشتر صورت طواف بر من غلبه داشت و شمارش آنها و اذكاري كه آنها را فقط بر زبان مي‌راندم. مبادا شرح حالم اين باشد:

به طواف كعبه رفتم به حرم رهم ندادند

كه تو در برون چه كردي كه درون خانه آئي؟

والسلام

يكي از دوستان همسفرم كه با هم راحت‌تر حرف مي زنيم پس از اينكه يك بار با زحمت بسيار طواف مستحبي انجام داده بود، آمد و گفت: «در ضمن طواف با خودم مي‌گفتم: so what » بدين معني: «خوب كه چي؟» اگر چنين برداشتي بخواهد باشد معلوم است كه وضع فرق مي كند. اما پس از پذيرفتن نسك حج به عنوان يك فريضه، چنين تغييراتي در دراز مدت مي تواند كلا ماهيت حج راتغيير دهد و به همان سمت e-haj با سرعت بيشتري حركت كنيم. تصور كنيد كه با پيشرفت تکنولوژی بتوان تمام فضاهاي حج را بوسيله مونيتورهاي سه بعدي، بصورت مجازي در سرزمين هاي دور توليد كرد و اين عمل on-line و مستقيم انجام شود. بعد به همين شكل «رمي» نيمه مكانيزه و قرباني مكانيزه و اعمال حج بصورت كاملا مجازي انجام شود! اگر بر همين منوال پيش رود, تصور مي كنم ممكن است روزي چنين اتفاقي بيافتد!

صداي برخورد ريگها با ستون «جمره» فضاي ويژه‌اي در محيط پرازدحام جمرات ايجاد كرده است و چهره آدم ها كه گروهي مصمم به رمي و گروهي خرسند از انجام آن، ديدني. در چشم آنان كه «رمي» كرده اند بارقه پيروزي بر يك چيز خاص می‌درخشد. ولي اين پيروزي چه ساده و چه زود فراچنگ آمده! شيطان آنجا در بتون به بند كشيده، بي هيچ راه گريزي و تو فقط كافيست دست در هميان كني و چند ريگ برداري و با هرشدت و ضعفي كه خواستي آنرا به طرفش پرتاب، و خوشحال از اينكه او را «رمي» كرده و رانده اي. مي دانيم كه نه بدينگونه است و نه هرگز به اين آساني. بر می‌گردم، به همراه جمعيت و قبل از برگشت، در ميانه ازدحام هم كارواني‌هايم، به يكي از خدمه كه فهرست كاروانيان را دراختيار دارد اطلاع مي دهم  رمي كرده‌ام. او علامتي درجلو اسمم مي گذارد تا پس از تكميل ليست، تلفني به مدير كاروان و او به معاونش و او به قصابها در قربانگاه دستور قرباني گوسفندي به نام فرد فرد ما را صادر كند! بر اساس وكالتي كه قبلا كتبي و شفاهي به مدير كاروان داده‌ايم. در راه، خيل جمعيت شتابان به سوي جمرات، همچنان عظيم و در راه برگشت نه البته به اندازه راه رفت، ولي كماكان دشوار و در برخي نقاط با فشار جمعيت. سه كيلومتر بايد پياده در همين ازدحام برگردم و بر مي گردم به همراه دكتر «ح».

نوشتن درباره خيل دست فروشان و تركيب جمعيتي ملل مختلف و گدايان و مطالبي از اين دست در حوصله اين مقال نيست. اما نمي توان از كنار اين نكته گذشت كه چرا محل اقامت كاروان‌هاي ايراني در اينجا هم مانند عرفات و مكه از مركز ثقل اعمال حج خارج و دور است و بلكه در دورترين نقطه! در مكه بيش از شش كيلومتر با حرم فاصله، در عرفات دقيقا در جائي كه تابلو «نهايه العرفه» درست بالاي سر چادرهاي كاروان، و اينجا در «منا» تابلو «نهايه المني» در كمتر از دويست يا سيصد متري چادرهايمان! كشورهائي مثل هند بسيار به مركزيت‌ها در هر سه محل فوق نزديكتر بودند.

شايد جدا از مسائل سياسي، شيعه بودن ايران هم بر اين مسئله تاثير داشته باشد. در بسياري از اوقات، شيعيان مراسم دسته جمعي دارند كه مشاهده كردم ساير مسلمانان مي‌ايستادند و تماشا مي‌كردند و شايد تعجب. اجراي مراسم دعاهاي مختلف به صورت گروهي و با استفاده از بلندگو, خواندن مصيبت و مداحي ها و انجام مناسك دراوقاتی متفاوت با آنچه اهل سنت انجام مي دهند. با اينحال لبناني‌هاي شيعه به مراتب از ما به مركزيت نزديكتر بودند ولي باز هم دورتر از ديگران!

از جزئيات رفتار زائرين نيز به نظرم بايد عبور كرد. اگر بنا باشد حج بر اساس رفتار شخصي حجاجي كه مناسك را به جا مي آورند ارزيابي و بررسي شود تاسفهاي بسياري بايد خورد. از عدم رعايت حقوق ديگران تا فشارها و ضربه‌هاي تعمدي براي باز كردن مسير، كج خلقي‌ها و بد‌ دهني‌هائي كه دقيقا به هنگام انجام اعمال صورت می‌گيرد و نيز عدم رعايت بهداشت و بي مبالاتي‌ها و خودخواهي‌هائي كه در جاي جاي اين مكانهاي مقدس چشم و روح را مي‌آزارند. اما بهرحال وارستگان كثيري هم در اين حضور ميليوني وجود دارند كه نور معنويت اعمال و نياتشان در اين مركز كانوني شده و همان جلائي را به اين سرزمين مي دهد كه همه در حج مي‌بينند و از آن بهره مي گيرند.

بدون مشكل خاصي به محل استقرار كاروان بر مي گرديم و ساعتي بعد اعلام می‌شود كه قربانی‌هايمان ذبج شده‌اند و ما بايد براي عمل «حلق» و تراشيدن سر, آن هم با تيغ, آماده و با انجام آن از احرام خارج شويم. براي اين كار به سرويس‌هاي بهداشتي مراجعه مي كنم و كثيري از زائرين مقدمتر را مي بينيم كه بدين كار مشغولند و همه جار را مو, خون و كف صابون فرا گرفته است. همراه با هم اتاقی‌هايم به آنها مي پيونديم و در شلوغي جمعيت بالاخره سري به آب خيسانده و بر صندلي تاشوي كه در تمام اين سفر بجز زمان «رمي» امروز همراه من و كمك خوبي به درد پايم بوده تكيه زده و موهاي بلندم را به دست تيغي مي سپارم كه مهندس (ن) در دستانش گرفته و پس از دقايقي به جز چند بريدگي جزئي، سر تراشيده خوبي برايم باقي مي گذارد. سپس دو هم اتاقي ديگرم و در آخر، من با همان ماشين و البته تيغي نو، همان بر سر مهندس (ن) مي آورم كه او بر سرم آورده بود. و به شوخي به او مي گويم تنها يك سوم زحمتش راجبران كرده‌ام! چون بيش از يك سوم سر ايشان مو ندارد! پس از «حلق» و استحمام همان حال خوش و احساس عيد بودن، كه با وصفش اين يادداشت را آغاز كردم.

شب جمعه و دعاي كميل در همه‌ چادرهاي ايراني برپا. ولي من ترجيح مي دهم سرخوشي خود را از عيد با مداحي‌هاي ضمن دعاي كميل منقص نسازم. دوربينم را بر مي دارم و در تاريكي اول شب راه مي افتم.

گشت و گذاري در اين اردوگاه عظيم غرق در نور چراغهاي زرد و سفيد و مملو از حاجيان «عرفات» و «مشعر» ديده و «رمي» و «حلق» كرده و خسته، آرميده در چادرها, گوشه هاي معابر و هر كجا كه مي‌توان لختي سر بر آن نهاد و تني به استراحت سپرد و جاني به صفا گذاشت.

البته در همين جا هم تفاوت در امكانات بسيار چشمگير! چادرهاي مجهز به برق و كولر و زيرانداز در اختيار اغنيا و تكه اي مقوا و يا قطعه اي پتو و حداكثر چادر مسافرتي كوچكي در گوشه معبري، سهم آنها كه دارائي چنداني فراچنگشان نيامده از اين دنيا. پيرزني سياهپوست كه بر روي صندلي چرخدارش به خوابي عميق فرو رفته، در كناره بزرگراهي شلوغ از ماشين هائي كه در كار اياب و ذهاب حجاجند و كسب معاش براي خود و خانواده. كودكاني باز هم سياهپوست آرميده در چادري محقر و خوشبخت تر از چند دختر بچه كه به همراه مادر و پدرشان در روي يك پتو فعلا نشسته اند منتظر وقت آرامتري براي خواب. نماي كلي چادرها و تپه هاي اطراف و چراغاني‌ها و آمد و شد و خواب و استراحت خلق الله مرا بيشتر از ساعتي به خود مشغول مي كند و دوربينم را نيز، براي ثبت بسياري از اين زيبائيها.

به چادر برگشتم. جاي خوابم اشغال شده بود. البته جايگيري در اين چادرها، در مواقيف مختلف، خود حكايتي است كه ذكرش خوشايندم نيست. پتوهايم را بر مي‌دارم و در آخرين جائي كه نزديك درب چادر باقي مانده و البته مناسبتر از جاي قبلي هم هست و نمي دانم چرا خالي مانده پهن كرده و ميخوابم، تا صبح بر خيزم و باز پي گيرم ادامه اعمال باقيمانده از حج را.

جمعه 2/10/83 ، صبح پس از صرف صبحانه به طرف جمره‌هاي سه گانه راه مي‌افتيم. مسير خلوت تر از ديروز، ولي كماكان شلوغ و پرازدحام. پس از طي مسير حدود سه كيلومتري، به جمره‌ها رسيده و يك به يك آنها را رمي مي كنيم. يك روحاني در جمع حضور مي يابد و مانند ديگر مناسك، نيت را با صداي بلند كلمه به كلمه تكرار مي كند و سپس با خنده بازيچه‌گونه‌اي، كه به هيچ وجه حال و هواي عبادت را تداعي نمي‌كند، با صداي بلند مي گويد: «حمله!» با اين فرمان، كاروانيان به سمت جمره‌ها شتاب گرفته و سنگريزه هايشان را يكي يكي تا هفت عدد مي شمارند و بر پيكره بتوني شيطان مي‌نشانند و خرسند به سراغ شيطان بعدي و بعدي.

همين آقاي روحاني در توصيف جمره ها مي‌گفت كه جمره عقبي محلي است كه شيطان به هنگام قرباني كردن اسماعيل به سراغ ابراهيم مي آيد و او را وسوسه مي‌كند تا حكم خدا را ناديده انگاشته و از خير اين قرباني بگذرد و رمي مي شود بوسيله ابراهيم. شيطان رانده شده از ابراهيم، در محل جمره وسطي به سراغ اسماعيل آمده و قصد فريب او را مي كند تا به قربانگاهش نشتابد و رمي مي شود بي هيچ نصيبي از اسماعيل. در محل جمره اولي آخرين شانس خود را با هاجر مي‌آزمايد و رمي بوسيله اين زن.

من اما اين قصه ها به دلم نمي‌نشينند و نشانه ها را فراتر از فسانه‌ها مي دانم و در پي رازي هستم كه احتمالا اين نشانه‌ها در خود دارند. طواف را نشانه‌اي يافتم و لااقل تصوري درحد و اندازه خود از آن براي خودم خلق كرده‌ام كه قبلا درباره‌اش نوشتم. سعي را نه چندان واضع و وقوف‌ها را اگر چه دكتر شريعتي بسيار زيبا وصفشان كرده ولي به سختي فقط توانستم تصور مبهمي از آنها در ذهنم بيافرينم و اين آخري، «رمي» كردن رازي ناگشوده در ذهنم با قيست، بي هيچ راهي به كنه سمبليك و راز نشانه‌اي آن. فقط مطابق عهدم دقيقا «رمي» كردم، مانند ميليونها نفر ديگر. و دقت كردم كه شمارش سنگ ريزه‌ها را هم اشتباه نكنم. نمي توانم بفهمم اين هجوم و اين زدن را. خداي من بسيار مهربانتر از اين است كه هجمه بياموزد و يورش و زدن. در سرشت انسانها و همه موجودات زنده، ميل به دفاع و هجوم براي ماندن نهاده شده و آموزش اضافي نمي خواهد اين واكنش غريزي. به نظرم مي‌رسد اين مكانيسم حتي در غير جانداران هم باشد. شايد بتوان «اينرسي» را كه تمايل ذرات به حفظ حالت موجودشان مي‌نامند، يك دفاع از كيان ذرات بي جان شمرد. علاوه بر اين، علاج شيطان هم زدن و «رمي» نبايد باشد. شيطان با عدم تبعيت رانده مي شود و سنگ چاره كار نيست. يورش و حمله كار ساز وسوسه نمي شود. پس اين «رمي» چيست؟ نمي دانم، هنوز نفهميده‌ام.

روحاني كاروان در همان محيط شلوغ و پر سروصدا، كاروانيان را گرد هم مي‌آورد و مي گويد كساني كه مقلد آيت الله سيستاني هستند، بايد ريگ‌هايشان را به قسمت وسط ستون پرتاب كنند. ولي اگر به زحمت مي افتند در همين يك مسئله مي توانند به آيت‌الله فاضل لنكراني مراجعه كنند. بعد به هر جا كه ريگشان خورد همانجا اندام شيطان است و عمل رمي صحيح و خيالشان راحت. به ياد شريعتي، كه تاكيد می‌كند: «دستورها دقيق, قاطع, اجتناب ناپذير و دو دوتا چهار تاست, حوصله تحمل توجيه و تاويل‌هاي صوفيانه و فيلسوفانه و زاهدانه را ندارد, جاي دعا و توسل و شفاعت و ناله و استغاته و نذز و نياز ورشوه مذهبي و كلاه شرعي و خدعه فقهي و ... نيست». ولي مي بينيم كه هست و نه آنقدرها «دو دوتا چهارتا» كه دكتر تصور مي كرد.

يكي از همسفرانم كه فيزيك خوانده، می‌گفت چه مي شود اگر من هفت سنگ را در مشتم گرفته و يكجا پرت كنم؟ اگر مسئله اين است كه ريگها  پشت سرهم بايد پرتاب شوند، من مطمئنم كه اين ريگها چون داراي جرم يكساني نيستند با ضربه دست من «اندازه حركت» يكساني به مجموعه آنها منتقل شده و اين فقط «مركز جرم» آنهاست كه «ممنتوم» كل را حمل مي كند و در نتيجه همه ريگ‌ها داراي سرعت متفاوت و در نتيجه زمان برخورد متفاوت خواهند بود. و البته كه اين محاسبات مكانيكي درست و بي مناقشه. به او گفتم در اينجا از اين محاسبات خبري نيست و بايد هفت ريگ را هفت بار و هر بار فقط يكي بزني و هيچ نپرسي! اگر چيزي می‌خواهي بپرسي، بيرون از اينجا بپرس و از مباني، نه از مناسك، كه نامش می‌گويد نسك است و نشانه و مراسم. و چون وچرا هم بر نمی‌دارد و بر نمی‌تابد. با هفت طواف شروع كردي پس هفت بار «سعي‌»ات را در هفت ريگ مشتت ممزوج و پرتاب كن و اگر می‌تواني و مي شود پرواز. و گرنه فعلا بمان تا موعد و ميقاتي ديگر و روزگاري ديگر تا شايد فرجي حاصل آيد و من نگران كه نيايد.

آن طرف تر يك گروه كويتي شيعه بساط مجللي برپا كرده اند! كف پوشي تميز و بزرگ بر ريگ هاي مشعر و سرويس هاي بهداشتي صحرائي. بر اساس حق همسايگي به طرف آنها رفته و اجازه مي خواهم از سرويس بهداشتي‌شان استفاده كنم و رخصت نمي يابم. به انگليسي شكسته بسته اي مي گويد: ا«It's special» از تعبير ناقص انگليسي‌اش، آنهم براي چنين موضوعي، پنهاني مي‌خندم و به طرف سرويس‌هاي شلوغ عمومي راهم را كج!

طلوع آفتاب و حرکت به سوی «منا». همراه با خيل جمعيتي كه در اين ايام در كنارشان بوده ايم و باز همان معجون پياده و سواره بر انواع خودروهاي جورواجور. ما اما از سوار بودن بر اتوبوس طرفي نمی‌بنديم و بنابر اين به جمع پيادگان می‌پيونديم كه راه را در اين سرزمين سريعتر مي پيماند و حرف من نيز همين است. اينجا پياده بايد رفت و در اين راه «پياده» سريعتر از «سواره» مي‌رود. بلكه فقط «پياده» می‌رود و «ماشين» را در اين راه راهي نيست و اگر هم آمده راهي را نگشوده كه هيچ، راه را هم بسته و مي‌بندد. بنابراين تا همين راهروهاي باريك و تنگ با‌قي مانده، بايد اين راه از ماشين پاك و انسان «تنها» و بدون ابزار و ماشين در آن برود. آنگاه است كه نشانه‌هائي از اين راه هويدا خواهد شد و ديگر دودي بر اين نشانه ها نخواهد ماند و نشانه ها خدا را نشان خواهند داد و راه از «عرفان» عرفات آغاز و با عبور از «شعور» مشعر به «آرامش» در منا خواهد رسيد. آنگاه پس از رمي به طرف «طواف» دوباره و «سعي» دوباره و باز هم «طواف» و در نهايت به درياي بي‌نهايت نيايش و وصال خواهد پيوست. آيا خواهد شد؟

به هنگام حلول غروب آفتاب بر اتوبوسها سوار، به مقصد عرفات. براي آقايان يك اتوبوس سقف دار و يك اتوبوس بدون سقف تدارك ديده اند. بدون سقف براي مقلدين آيت الله خوئي و بي‌مشتري، تقريبا خالي در ابتدا. اتوبوس سقف دار, اما, پر و برخي ايستاده در راهرو, به خاطر نگراني از سردي هوا و سرما خوردگي در مسير راه. من و هم اتاقي هايم، هر دو روحاني كاروان، پزشك كاروان و تعدادي ديگر بر همين اتوبوس بدون سقف سوار مي شويم. البته من نيز احتياط كرده وبه خاطر گرفتگي شديد بيني‌ام كه اين روزها خيلي برايم درد سر شده است حادتر نشود در صندلي پشت راننده كه نيمه حفاظي براي آن باقي مانده مي نشينم. دلم از اين كار البته ناراضي و نمي‌پسندم هيچ ترجيحي را براي خود. احرام بر دوش و «تلبيه» گويان به راه مي افتيم و حال خوشي است.

خيابانهاي شهر مملو از اتوبوسهائي كه براي انتقال زائرين به منا و عرفات در آماده‌اند. اهل تسنن امشب به منا مي روند و فردا صبح به عرفات مي آيند و ما مستقيم به عرفات. ماشين هاي شخصي هم ترافيك سنگين اتوبوسها را سنگين تر كرده اند. با خود مي‌گويم، كاش ترتيبي داده مي شد تا ماشين هاي شخصي در اين چند ساعت تردد نداشته و حمل و نقل و انتقال حجاج به سرزمين منا تسريع مي‌شد. البته نظير چنين آروزهائي در اين مراسم عظيمي كه هر سال هم تكرار مي‌شود بسيار. از طريق بلوار كمربندي، شهر را دور زده و به خروجي قله به طرف منا مي‌رسيم. ترافيك سنگين و سنگين تر شده و تقريبا با سرعت ناچيزي درحركت. از خروجي منا كه رد مي شويم اتوبانها خلوت مي شوند ولي اتوبوس ما مسير صحيحي را انتخاب نمي كند و راهنمايمان هم كه پيرمردي است و از خدمه كاروان هوش و تجربه كافي را براي اين كار ندارد.

پزشك كاروان تلفني از طريق مدير كاروان كه در اتوبوس جلوي است و ديده است اتوبوس ما را كه به مسير اشتباه رفته، مطلع مي شود و هدايت اتوبوس را به عهده مي گيرد. اين آقاي پزشك هم چندان به مسيرها آشنايي ندارد و به همين دليل عليرغم راهنمائي تلفني مدير كاروان يك مسير رفت و برگشتي را سه بار دور مي‌زنيم و هربار چيزي در حدود سي تا 40 دقيقه رمان مي‌برد. و ما همچنان نااميد از پيدا كردن مسير درست. در اين مدت چند نفر از زائران سعي مي كنند راهنمائي‌هائي كه به نظرشان مي رسد ارائه كنند و چند نفر ديگر هم اعتراضشان بلند ميشود و نه البته خيلي حاد وجدي, جدي تر وحادتر از اعتراض ها واكنش كساني از كادر كاروان است. هر بار كه صدائي از كسي بر مي خيزد, بدون اينكه حتي به صحبت او توجهي بكنند با تكرار شماتت آميز جملاتي نظير: «برادران عزيز، لطفا آرام باشند» و «صبر پيشه كنند» و گاهي با دعاي روحاني كاروان كه «خداوندا به برخي از زائرين كم صبر ما صبر بيشتري عطا كن» اوضاع روحي افراد معترض ديگر زائرين را بدتر مي كنند. فضا رفته رفته كاملا از حالت روحاني اوليه خارج شده است.

با اينحال تنش در درون اتوبوس به مراتب كمتر از بيرون بود. در يك نقطه راننده اتوبوس ها به اصرار پزشكمان از يك مسير ممنوعه قصد عبور داشت. اين مسير بوسيله پليس مسدود شده بود و فقط اجازه تردد به كاروان هاي كشور تركيه داده مي شد. پليس به زور و ناسزا اتوبوس را متوقف و وارد اتوبوس شد. يقه راننده را گرفت و به شدت او را مورد عتاب قرار داد. من هر لحظه نگران بودم او را كتك زده و يا اتوبوس را توقيف كند و نكرد خوشبختانه. گذشته از چنين برخوردهائي، پليس عربستان انصافا با قاطعيت مشغول نظم بخشيدن به ترافيك بود و البته مي‌توانست با تدبير بيشتر هم عمل كند.

من، اما، افسوس مي‌خورم كه چرا حال كه همه شئونات حج را تكنولوژي پوشش داده است براي مسيريابي از GPS استفاده نمي كنند. تكنولوژي ارزان و آساني كه در دسترس همه قرار دارد. چهار اتوبوس يك كاروان فقط با حدود يك ميليون تومان مي تواند به چنين وسيله دقيق مسيريابي بدون خطائي مجهز شود. حتي راه حل هاي ساده تري هم مانند روشن نگه داشتن چراغ و يا علامتي در تقاطع هاي اصلي بوسيله افراد راهنماي كاروان قابل تصور است. بهر حال پس از سه بار رفت و برگشت بي حاصل در يك مسير، به صورت كاملا تصادفي وانت تداركات كاروان بوسيله يكي از مسافرين شناسائي و اتوبوس با راهنمائي او به محل استقرار كاروان مي رسد، پس از 5/3 ساعت.

 شنبه 26/10/83 ، ديشب به خاطر ناراحتي تنفسي نتوانستم خوب بخوابم و امروز هم همين مشكل ادامه دارد. در بعد از ظهر برنامه بازديد از موزه مكه به همراه هم كارواني ها, 4 ريال ورودي پرداخته ايم. تابلوئي به افتخار ملك فهد در زمان افتتاح جلو درب ورودي نصب شده. فضاي عمومي موزه مرتب و تميز، و نگهبانان زيادي جمعيت را تحت مراقبت دارند.

يكشنبه 27/10/83 ، امروز صبح، پياده گشتي در خيابانهاي اطراف هتل و خريد چند سوغاتي ديگر. من به خاطر درد پايم صندلي ام را با خودم مي برم و هر جا كه معطل مي شويم روي آن مي نشينم. در كنار پيرمرد عربي كه جلو مغازه اش نشسته, لحظاتي استراحت مي كنم. كمي انگليسي بلد است و مي گويد كه به بسياري از كشورها مسافرت كرده، اما از بسياري سفرهايش پختگي در گفته هايش نيست! علاوه بر اين مغازه، يك مغازه ديگر هم دارد. كارگران او (عمدتا خازجي) اين مغازه ها را برايش مي‌چرخانند و او فقط درآمدش را در سفرهاي خارجي‌اش خرج مي كند! شنيده‌ام بسياري از عرب هاي بومي همين كار را مي كنند.

بعد از ظهر براي نماز مغرب به مسجد الحرام مي رويم. از امروز سرويس اتوبوس ها تعطيل شده و به تبع آن كرايه ماشين هاي كرايه اي هم زياد. زائرين زيادي در كنار خيابان منتظر تاكسي ارزان, احتمالا. يك ماشين «ون» توقف مي‌كند و سوار مي شويم. فقط يك ريال گرانتر مي گيرد و به موقع مي رسيم. نماز مغرب را در ازدحام شديد جمعيت و در طبقه دوم به جماعت مي خوانيم. براي نماز عشا به پشت بام مي روم، شايد بتوانم در لبه بام و در صف جلو, جاي موردعلاقه‌ام, جائي پيدا كنم. همسرم با دوست پزشكش در صف هاي پشت سر. قاعدتا زن ها اجازه ايستادن در صف هاي اول را ندارند. در يك جائي مي نشينم و دو دوست پاكستاني پيدا مي‌كنم كه يكي از آنها هم به زبان انگليسي و هم به زبان فارسي مي تواند حرف بزند. و با هر زبان كه صحبت مي كند اگر مشكل پيدا كند فورا به زبان ديگر سويچ مي كند! و بهرحال ارتباط‌مان راحت. احساس او درباره اولين ديدارش از كعبه كه همين امسال است شبيه بقيه. گريسته و آنرا بسيار باشكوه يافته است و احساس غريبي را تجربه. از خدا خواسته است هر سال به زيارت كعبه بيايد. عمره يا تمتع فرقي نمي كند. دفترچه يادداشتم را كه مي بيند دوست دارد فرازهائي از آن را برايش بخوانم و خودش بلد نيست فارسي بخواند. فقط مي تواند حرف بزند . برايش مي خوانم و مي‌پرسد كه آيا مي خواهم اين يادداشت ها را بعدا در كتابي منتشر كنم و مي گويم كه بعيد است. تاجر قطعات يدكي اتومبيل است از پيشاور به كابل و بالعكس، و لابد كارش سكه . به هم آدرس مي دهيم و به گرمي خداحافظي مي كند.

جائي در صف دوم پيدا مي كنم و نمازي ديگر بر بام مسجد الحرام و رو به كعبه و شكوهي بسياراز عبوديت صدها هزار انسان در برابر يك قبله و يك سجده گاه و يك معبود. قرائت سوره حمد امام و طنين آمين خلائق در فضاي مسجد و اوج تا آسمان!

بعد از نماز همراه با مهندس (ن), همسرم و دوست پزشكش يك ماشين سواري به قيمت دو برابر هميشه كرايه و در ترافيك بسيار سرسام آور از طريق تونل زيرزميني كه صداي بوق ممتد اتومبيل ها و نيز صداي گوشخراش تهويه هاي تونل به طرف هتل حركت مي كنيم. راننده يك مصري است و در عربستان معلم عربي است. از او مي پرسم يعني عربستان به وارد كردن معلم عربي از خارج نيازمند است! و مي خندد و بيشتر بر نياز خودش به شغل و اينكه در مصر كار مناسبي نيافته تاكيد مي كند. ميگويد ماهانه 1600 ريال حقوق دريافت مي كند و البته گاهي مسافركشي. البته اگر به تور پليس نيافتد! كه در اين صورت جريمه‌اش سنگين. شلوغي خيابان را با عبور از كوچه هاي فرعي پشت سر مي گذارد و ما را خيلي زود به هتل مي رساند.

بعد از شام و استراحت به همراه همسرم و دوستش به يك بازار مدرن بنام السوق الضيافه مي رويم. فقط براي بازديد كه گفته اند مركز خريد زيبائي است و دكتر (ح) از فواره هايش خيلي تعريف مي كرد! قيمت ها در آنجا بسيار بالا و به قولي First class است. شبيه بازارهاي لوكس اروپائي با دكوراسيون زيبا. و بيشتر مغازه‌ها به البسه زنانه لوكس مجلسي اختصاص دارند. قيمت يك دست لباس از سيصد هزار تومان به بالاست. مشتريان عمدتا زنان عرب پوشيده در چادر و روبندهاي مشكي و فوج فوج در حال قدم زدن و خريد. چند عكس و بازگشت به هتل با پاي پياده از همان راهي كه پياده هم رفته بوديم.

دوشنبه 28/10/83 ، صبح به همراه هم اتاقي ها و خانم هايشان و همسرم به تپه‌هاي نزديك هتل براي جمع آوري سنگ ريزه جهت حمل به منا براي انجام «رمي جمره». گفته اند اندازه سنگ ريزه‌ها در حدود يك پسته و يا فندق باشد. در راه دو سه نفر را ديدم كه سنگ‌هايشان را جمع آوري كرده و باز مي گشتند. اندازه سنگ ريزه هايشان اما در حدود گردو و درشت‌تر. به شوخي به آنها گفتم حاج آقا وقتي رمي می‌كني لطفا مواظب سر ما باش! به دليل شلوغي و نگراني از اينكه در مشعر فرصت جمع‌آوري سنگريزه نباشد سفارش كرده‌اند اين كار زودتر از موعد انجام شود.

به ياد شريعتي مي افتم كه كلي براي جمع كردن سنگ ريزه در شب وقوف مشعر حرف زده و آنرا به‌ گونه «سپاهي, بر دامنه كوهها پراكنده شده و هم از راه, شتابان, از مركب‌ها فرو» ريزان توصيف و «به جستجوي سلاح، به كوهها بالا» رونده براي گردآوري اين ريگ ها تشبيه مي كند و هر يك را «مسئول خويش»! می‌خواند. واينكه «در تاريكي شب بايد به جمع سلاح پرداخت» و ما در روشنائي روز و فارغ از هر احرام و منظره زيباي مشعري كه دكتر توصيف مي‌كند, اينجا در يك گوشه شهر, پشت ساختمانهاي تازه ساز و كنار چند آلونك فقير نشين به گردآوري آن سلاحها مشغول! نه از «درياي خلق طوفان زده و آشفته در انديشه جنگ» در اينجا خبري است و نه اينكه «هيچ كس, نه خواهر و نه برادر, نه زن و شوي و پدر و مادر, نه دوست, نه دشمن، هيچكس» را باز نشناسد. و نه كسي «پنجه در سنگريزه ها» مي برد و به دنبال «جمره» مي گردد. به آرامي و همراه با شوخي هاي دوستانه در كنار همراهان در روز روشن از سطح زمين سنگريزه‌هائي در همان اندازه هائي كه گفته اند جمع آوري مي كنيم. سنگزيره‌ها هم آنگونه كه دكتر گفته است «صاف، صيقلي و گرد» نيستند، بلكه چون در نتيجه از هم پاشيده شدن سنگهاي بزرگ در اثر سرما و گرمايند تقريبا تيز و گوشه دار!

نمي دانم, شايد با گذشت زمان و افزايش جمعيت و گسترش تكنولوژي و نفوذ آن در همه اركان و شئونات زندگي, از جمله مذهب, به تدريج اين شكل و قواره‌هاي ناب مذهبي چنان ناگزير از تغيير شوند که با اصل خود فاصله‌ای در حد مسخ شدن بيابند. به قول دوستي  شايد در سال هاي آينده شاهد e-haj در كنار e–learning و e- business باشيم. با چرخاندن موس برگرد تصوير كعبه «طواف»، با حركت آن در بين «صفا» و «مروه»، «سعي» و با پرتاب نشانه هاي الكترونيكي به تصوير اسكن شده جمره‌ها «رمي»! کنيم و حج به جا آوريم! خدا عالم است! فعلا تا اينجا آمده ايم!

كوه بسيار صخره‌اي وصعب العبور و مسير صعود نيز به شدت سنگلاخي. در همين مسير پر شيب و ناهموار، بساط هاي بسياري پهن و كاسبي و باز هم كاسبي، حتي در ميانه صخره ها و سنگ ها. و نيز گداهاي افليجي كه پيداست كسي آنها را تا اين بالا آورده, چون اينان در مسير صاف هم توان حركتشان نيست. برخي بي دست و برخي بي پا و برخي بسيار نحيف ولاغر و همه در حال گدائي در زير آفتاب داغ و نه البته سوزان. يك روش ديگر گدائي هم در اينجا هست كه در جاي ديگر نديده ام. در مسير تردد زائرين با مصالحي اندك پله اي كوچك به تازگي احداث و سازنده در كنارش ايستاده و تقاضاي كمك براي احداث پله هاي ديگر با باقيمانده مصالح! در بازگشت نه اثري از مصالح است و نه احداث پله اي ديگر و نه سازنده پله. او احتمالا بسيار فراتر از مزد روزانه اش را فقط با احداث يك عدد پله آن هم با مصالحي ضعيف و نامرغوب به چنگ آورده و رفته است. تا قله جبل النور چندين پله ساز و در كنار بساطهايشان بيشتر پولهای ايراني! در نزديک قله شتري تزئين شده با گل، دكان يك عكاس تا در اين بالا مشترياني را بر آن سوار و چند ريالي كاسبی. عكاسان ديگري نيز هستند كه بدون شتر، عكس‌هاي قديمي پولارويد مي‌گيرند و لابد مشتريان كافي هم دارند كه اينجا در زير آفتاب ايستاده‌اند.

زائرين اما بسيار مشتاق و بي توجه به دشواري مسير همچنان در حال صعود تا قله مهبط وحي. پيرزني را در راه ديدم كه گمان نمي‌كردم بتواند به آساني در مسير صاف قدم بردارد ولي با همراهي همراهش تا اين بالا آمده بود و پيرمردهاي فراواني نيز كه با چابكي بسيار از سنگ ها بالا مي رفتند تا ستيغ, بي هيچ مشكلي براي ديگران.

دهانه غار حرا، اندكي پائين تر از نوك قله،  و پوشيده از صخره‌هاي سنگي درشت وسخت كه بعيد است باد و باران ساليان كوچكترين خللي در ساختار آنها بوجود آورده باشند. در كناره‌هاي غار، پرتگاههاي خطرناكي است و حادثه خيز، بي هيچ حفاظ و علامت گذاري و يا تابلو اخطاري.

 نمي دانم آيا تا كنون حادثه‌اي رخ داده است يا نه. ولي يك اتفاق نامطلوب و مشمئز كننده, البته، در پيش چشمان من رخ داد. چند نفر (احتمالا افغاني) نمي دانم بر سر چه مسئله‌اي دقيقا در محوطه بسيار كوچك جلوي ورودی غار حرا به زد و خورد و فحش و ناسزاگوئي به هم پرداختند! و گروهي نيز در تلاش براي خاتمه دادن غائله و گوشزد كردن عمل نامطلوب و زشت بودن آن در اين مكان.

بازديد از درون غار، در ازدحام و فشار. مردم به صف، براي گزاردن نماز در مكاني كه روزگاري محمد (ص) در آن بيتوته مي‌كرده و در پايان دوره طولاني بيتوته اش وحي بر او نازل: «اقرا باسم ربك الذي خلق , خلق‌الانسان من علق, اقرا و ربك الاكرم, الذي علم باالقلم, علم الانسان ما لم يعلم». هرگز نتوانستم اين مكان دور افتاده خشن و سخت و صخره اي و پرتگاهي خشك را با چنين عبارت هاي آهنگين و موزون و لطيف و سرشار از بهترين معاني هستي شناسي و انسان شناسي و رابط انسان با وحي و علم و خدا بيابم. و باز رازي ديگر. نمي توانم ‌تصورم را در آن فضا قرار دهم. در فضائي كه محمد (ص) بر اين سنگ هاي ستبر نشسته و اين كلمات را تكرار مي كرده است. از ميان همين صخره هاي سترون آب معرفتي جوشيده است كه تمامي كرانه هاي عالم را در نورديده و پانزده قرن است كه ناب ترين افكار و خالصترين انسانها را به خود مشغول كرده. بسياري در اين بحر به آرامش يقين رسيده‌اند و بسياري ديگر در آن غرق شده‌اند. گروهي از آن بهره‌ها گرفته‌اند و جمعي انگشت به دهان, حيرت زده همچنان در آن غور مي كنند. بهر حال نمي توان چنين عظمتي را بر اين مكان منطبق كرد, با همه شكوهي كه صخره هاي پر هيبت آن دارند و از سه جهت صعود را به اين قله غير ممكن مي سازند. در همين حيرت بر مي گردم، از همان راه، و باز همان صحنه ها در مسير بازگشت. راه اما خلوتتر, كه نزديك ظهر است و جماعت زائر مشغول نماز و نهار و استراحت در شهر.

بعد از ظهر به همراه هم اتاقی‌هايم و همسرانشان يك ماشين كرايه كرده و به حرم می‌رويم . راننده عرب است و خوش برخورد و مي گويد كه «پنجاه، پنجاه» انگليسي بلد است و نيست! مي گويد بيشتر اندونزيائي و مالزيائي بلد است و لزومي نمي بيند كه انگليسي ياد بگيرد! عربي و انگليسي قاطي مي كنم و گفتگوي اندكي را در بين راه با هم داريم. مي گويد زائران ايراني در مكه دو مقصد بيشتر ندارند! حرم و «با وارث». «با وارث» همان فروشگاهي است كه وصفش را درشرح ديروز آوردم.

حدود بيست دقيقه قبل از اذان به مسجد الحرام مي رسيم و فرصت مي يابيم خود را به پشت بام مسجد برسانيم. من جاي بسيار خوبي در لبه پشت بام و مشرف به ناودان طلا پيدا مي كنم. مكان مورد علاقه من براي نماز خواندن به جماعت در اين مسجد. شكوه بسيار نماز جماعت مسجد الحرام را در اينجا احساس مي‌كنم و گاه در آن غرق مي‌شوم. چند نمازي را كه در اين صف خوانده ام هرگز فراموشم نخواهد شد.

پس از نماز مغرب يك فلسطيني كه در كنارم نماز با حالي مي خواند از اينكه مي بيند چيزي مي نويسم با انگليسي بسيار شكسته و ضعيفي شغلم را مي پرسد و می‌گويم كه معلم هستم. هموطن ديگرش كه به انگليسي كاملا مسلط است مي‌پرسد اين نوشته را براي چه هدفي مي خواهم و پاسخي به او مي دهم. در لبنان زندگي مي كند و از انتخاب ابومازن به عنوان جانشين عرفات و رهبر فلسطينيان ناخرسند. او را آمريكائي مي‌داند. مي پرسم مگر منتخب مردم نيست و مي گويد كه گاه مردم عليه خودشان تصميم مي گيرند! و البته تائيد ميكند كه 70% فلسطينيان به او راي داده اند. براي بحران كشورش راه حلي هم ندارد ولي خشونت را نيز درست نمي‌داند. به او مي گويم اگر مذاكره و صلح راه حل باشد كه ابومازن هم ظاهرا قصد همين كار را دارد، چه عامل آمريكا باشد چه عامل هر جاي ديگر. و او ديگر بحث را ادامه نمي دهد و مي رود.

نماز عشا را هم در همين نقطه به جماعت مي خوانم. پس از نماز عمليات تنظيف اطراف كعبه توجهم را جلب می‌کند. در حالي كه جمعيت كثير زائرين همچنان درحال طوافند، گروهي بايك نوار قرمز، حريمي در داخل جمعيت ايجاد کرده و كارگران نظافتچي كه همگي لباس فرم آبي رنگ پوشيده اند با نظم و مهارت خاصي مايع ضد عفوني و تميز كننده اي را بر سطح سنگها ريخته، با تي دوباره جمع و سطح زمين را خشك مي كنند. سازماندهي، مهارت، سرعت  و نظم تحسين برانگيزي بر اين گروه حاكم است.

بعد از ظهر , همراه با همسرم از ميداني به نام كوزه, به طرف حرم. يك كوزه بسيار بزرگ و چند كوزه كوچكتر به عنوان تزئين در وسط ميدان و در اطرافش نخل, و زير نخلها چمن. در اينجا هم بي توجهي به نياز آبي گياهان زينتي در اقليم خشك ديده مي شود, اگرچه مهندس (ن) مي گفت كه آبياري فضاي سبز اينجا بوسيله آب تصفيه شده فاضلاب است. با اينحال همين آب مي تواند بهتر استفاده شود. حاشيه اين خيابان كه شارع «امرالقري» ناميده مي شود چندان تميز ومرتب نيست. در گوشه و كنار پياده روها زنهاي سياه پوست بساط هاي متعددي پهن کرده و چهره نازيبائي براي شهر.

يكي از آنها، ماهي‌تابه كهنه اي را برروي چراغ پيك نيكي گذاشته، سيب زميني هائي را قبلا پوست كنده و بر روي سنگهاي حاشيه باغچه گذاشته، و در روغن سرخ مي كرد و منتظر مشترياني كه آنها را بخرند و شكمي از آن سير. جوجه‌هاي سرخ كرده‌اي در ظرفهاي كثيف و غير بهداشتي نيز انباشته در معرض فروش. گاه كل بساط يك زن سياه پوست خلاصه مي شود در يك سيني كوچك كه به طرز ماهرانه اي بر بالاي سرش گذاشته و بدون استفاده از دست, آنرا نگهداشته و راه مي رود. البته مامورين سد معبر شهرداري گاه و بيگاه از راه مي‌رسند و فوج دست فروشان «سياه پوست» «سياه بخت» را به درون كوچه هاي باريك و پرشيب اطراف مي رمانند و پس از چند لحظه دوباره همه چيز مثل اول. پيرزني بطري 5/1 ليتري آبي را بسيار ماهرانه بر بالاي سرش و در نهايت تعادل و بدون استفاده از دست آنرا حمل مي كند و مهارتش را به رخ زنان سيني به سر مي‌كشد!

ارتباط تنگاتنگ دختران و زنان جوان و ميانسال سياه پوست دست فروش و تردد بچه هاي كوچكشان در بين آنها حكايت از رابطه‌اي، اگر نه خانوادگي و قبيله اي, لااقل صنفي قوي در بين آنهاست. حاشيه خيابان را مغازه‌هاي ارزان فروش مملو از كالاهاي نامرغوب در حاكميت خود دارند، بي هيچ تزاحمي با اين خيل دست فروشان. جمعيت در حال تردد نيز غالبا سياه پوست، نه چندان متفاوت با يك كشور آفريقائي. ظاهرا بيشتر زائرين سياه پوست در همين منطقه ساكن اند. البته چند هتل لوكس و درجه يك نيز در مسير ديده مي شوند كه احتمالا مشتريانش را افرادي ديگر تشكيل مي دهند و تردد ماشين هاي لوكس تك سرنشين با راننده شخصي گوياي همين.

ادامه راهمان به طرف مسجد الحرام، از يك سر بالائي و با خستگي زياد. به سراشيبي خيابان امر القري كه مي رسيم چيزي به اذان مغرب نمانده، خيل جمعيت براي نماز در حركت و ما در بينشان.

شب جمعه، چند روز مانده به شروع اعمال حج و بسيار شلوغ و پر ازدحام. اذان، و ما در تنگناي بسيار در همانجا كه هستيم به نماز مي ايستيم و همچنان تحت فشار جمعيت. نماز مغرب را به امامت امام جماعت مسجدالحرام كه بعدا مي‌فهمم نامش عبدالرحمان است به جا مي آوريم. حال خوشي دارد نماز جماعت در اين مسجد و با قرائت زيباي اين مرد، در كنار انبوه جمعيت نمازگزار. امشب،اما، ازدحام بيش از حد كلافه ام كرده و بي بهره كافي از اين فضا و قرائت زيبا. قانون جدائي زن و مرد هم در اين شلوغي و در اين فاصله ازحرم اجرا نمي‌شود. صف ها كاملا مختلط و بي هيچ مشكلي از جانب هيچ كس. من نمازم را در كنار دو پيرزن (احتمالا ترك ) كه به خاطر درد پا روي صندلي, نشسته، نماز مي خواندند بجاي آوردم . بعد از نماز كمي كه خلوتتر شد به بالاي پشت بام مسجد و منتظر نماز عشا.

يك تايلندي در كنارم نشسته و عليرغم اينكه مي گويد «پنجاه، پنجاه» انگليسي بلد است, تقريبا به جز نام خود و كشورش را نمي تواند پاسخ دهد. آن طرفتر پيرمردي نشسته، تونسي و مقيم فرانسه. نه او انگليسي بلد است و نه من فرانسوي و ارتباط بيشتر با او دشوار. يك پاكستاني كه در صف جلو است به خوبي انگليسي مي‌تواند حرف بزند. از شغلم مي پرسد و به خاطر اينكه در دانشگاه تدريس مي كنم بسيار احترام آميز رفتار مي كند خانواده اش راهم به من و همسرم معرفي مي‌كند. كارتش را مي دهد و مي بينم كه مهندس است و شغل پردرآمدي دارد و دفاتري در مسكو و توكيو. صميمانه از ما دعوت مي كنند كه به لاهور برويم و مهمانشان. ما نيز متقابلا همين دعوت را مي كنيم و آدرس مي دهيم و خداحافظي.

يك ايراني ميانه مردي هم آن طرفتر. مي گويد از يکی از روستاههای اطراف مشهد است. و گله مند از اينكه محل اسكان ايرانيها آن طور كه او انتظار داشته نيست. تصورش اين است كه قبل از انقلاب بهترين هتل هاي مكه در اختيار ايراني‌ها بوده و رژيم فعلي ايران را سرزنش مي كند براي عدم تحقق اين تصور و نيز اينكه چرا مراسم برائت از مشركين را در ايام مناسك حج برگزار مي كنند! معتقد است در شرايط احرام كه حاجي حق كشتن يك مورچه را ندارد نبايد به عالم و آدم «مرگ» بگويد و گاه الفاظ نامربوطي را نثار اين و آن مي كند! كه به ظن او مسئول اين مسائلند.

به همراه همسرم دعاي كميل مي خوانيم و بعد از دعا به كنار نرده ها و تماشاي كعبه و گپ و گفتي با دو افغاني كه مي گويند از دره پنج شير و كابل هستند. از ياران احمد شاه مسعود, او را بسيار مي ستايند و معتقدند افغانستان ديگر نظير او را نخواهد ديد. ازاو مي پرسم آيا سمت دولتي دارد يا خير و پاسخش منفي. علتش را آمريكائي بودن رژيم مي داند. معتقد است احمد شاه مسعود مخالف آمريكا بوده و طرفدارانش جائي در حكومت فعلي ندارند. براي حضور دكتر عبدالله در حكومت توضيحي نمی‌دهد و يونس قانوني را هم مي گويد كه ديگر سمتي ندارد. از همراهش می‌پرسم اگر شما كشوري را اشغال مي كرديد آيا همين كار آمريكا را انجام نمي‌داديد و با خنده جواب مثبت مي دهد. او مي گويد حافظ كل قران است. از او مي خواهم ادامه يك آيه را كه لحظاتي پيش خوانده بودم بخواند . بي هيچ مكثي مي خواند و من تحسينش مي كنم و خداحافظي.

سلام،

- نخست:

عجيب است! نه که نامانوس باشد! که بسيار آشناست، از همان لحظه اول همه چيز برايت گويي تکرار چيزيست که عمري به پي اش گشتي و آنجا همه را يکباره يافتي!

نه که غربتي باشد با انديشه هايت؛ نه! فقط يک فرق دارد که آنجا ديگر نه از جنس خيال است و وهم، و نه از جنس انديشه و فکر! آنجا آنقدر آن "رحمت" نزديک است که هيچ فاصله اي با آن نداري! نمي دانم شايد "هيچ فاصله اي" هم خيلي دور باشد آنجا به جرات مي توان گفت که تفسير آنست که مي خواني " ان الله يحول بين المرء و قلبه..."

لحظه لحظه بيشتر عاشق حضور در آنجا مي شوي، در هر قدمي و در هر ذره اي از وجود آنجا چيزيست که تورا بدجوري به آن پيوند مي زند، گويي آن "ني" هستي که به نيستان خود بازگشتي...

آري "يثرب" اينگونه است! نمي دانم شايد پيامبر هم چيزي را در آن يافته که آنجا را شهر خود ساخته تا نامش براي هميشه "مدينه النبي" گردد.

- دوم:

آدم وقتي تو همچين محيطي قرار مي گيره پر مي شه از احساس و اين نياز رو واقعا احساس مي کنه! نه شايد هم نياز نباشه اين وظيفه رو! آره بهتره اسمش رو بذارم وظيفه! شايد هم رسالت! بهرحال اين وظيفه رو در خودش احساس مي کنه که بايد براي بقيه هم شرح اين واقعه رو بازگو بکنه!

اصلا معتقدم اين سرزمين درونش چيز هست مثل "کيميا" ! هرکي وارد بشه چه بخواد چه نخواد اين گرد "نور" رو روش مي پاشن! و بعيد هم مي دونم کسي اين گرد رو بتونه از خودش دور بکنه! اما خيلي ها مثل آهنربا اين گرده ها رو جذب مي کنن و مس وجودشون ميشه طلا و "نور"! بعضي ها هم فقط چند تا جرقه از اونهمه نور براشون باقي مي مونه!

بهرحال بايد بياد و به همه بگه که اونجا چه خبره! بايد بگه که اي آدما همه بايد احرام ببنديد! همه بايد لبيک بگيد! اينجا هيچ فرقي بين آدمها نيست! اينجا همه سفيد پوشيدن چون توي سرزمين نور مي خوان قدم بذارن! چون مي خوان از "نور السموات والارض" لبيک بشنون! اينجا هيچ تاريکي و ظلمتي راه نداره!

آي آدما خوب فکر کنين! براي چي وقتي داريد به مهماني بزرگترين؛ مي رويد، ازتون مي خواد ساده ترين لباس رو بپوشين! لباسي که حتي نبايد اثري از دوخته شدن

در اون باشه! حتي يک گره!

- سوم:

اينکه فرموديد آدم بايد براي بازنويسي اين خاطرات بايد برگرده به اونجا و او حس رو دوباره بدست بياره انوقت بنويسه، کاملا درست است، اما مي خوام اضافه بکنم که براي نوشتن، اون چيزي که کار رو خيلي سخت مي کنه اينه که بايد به زباني بنويسي و واژه هايي رو پيدا بکني که بتونه اون فضا رو ترسيم بکنه! و سبکي که خواننده را روي بالهاي خيال شما به پرواز در اونجا ببره! و اين واقعا کار سختي است! بارها سعي کردم که من هم اندکي از آنچه ديدم رو براي دوستان بازگو کنم اما فقط جرات اين کار را براي کساني داشتم که آنجا را ديده باشند! اميدوارم شما از اين مهم برآيد که بي شک در اين چند مقاله اين را اثبات کرده ايد.

- چهارم:

براي من مدينه نه تنها مسجدالنبي باشد و بقيع! نه؛ مدينه براي من شهر "رحمت" بود! جايي بود که در آن بيشتر معناي چند واژه را فهميدم : "رحمه للعالمين"، "نبي الرحمه" و "رحمان". براي من مدينه با اين واژه ها بيشتر معادل بود تا چيزهاي مثل "غربت"، "غربت بقيع".

اما مکه را همه نور ديدم و عظمت! نمي دانم چگونه بگويم اما "بزرگي" در همه جاي آن موج مي زد! حتي در رنگ کعبه، که اين سياهي "غروري" را به ياد مي آورد که همه چيز در برابرش کوچک و خار مي شد!

اما جداي اين اينها برخوردها و ديدار هايي که گاه به تصادف و گاه از سر کنجکاوي من با جماعت حاضر در اين دوشهر که از خود عربستان يا کسانيکه با آنجا آمده بودند از مصر! از لبنان! از آلمان! بسيار لذت بخش بود! چيزهايي که به ياد مي آورد "هر کس به زباني صفت حمد تو گويد!"

خيلي خوشحال شدم که ديدم شما هم همينگونه به سراغ اين بعد سفر رقتيد و اميدوارم که از اين منظر در اين سفرنامه بيشتر ببينم.

موفق باشيد

 جمعه 18/10/83مكه: همراه با يکی از دوستان و همسرم به موقع از هتل خارج و براي نماز جماعت به مسجدالحرام مي‌رويم. هوا آفتابي است و بر اساس نظر همراهان در طبقه دوم جائي را براي نشستن پيدا مي‌كنيم كه البته به هيچ وجه جاي مناسبي نيست. نه مي توان كعبه را ديد و نه مردم را، به جز همان تعدادي كه در اطرافمان نشسته اند.

گهگاه گدائي از ميانه صفها عبور مي كند. يكي از آنها كه عليل مي‌نمايد نشسته خود را روي زمين مي كشد و همه نمازگزاران را براي باز كردن راه خود به زحمت مي اندازد. يكي از دستانش قطع است و افرادي پيدا مي شوند كه يك يا چند ريال به او كمك كنند. پديده گدائي در اطراف و گاه در داخل حرم شايع است, نه البته به اندازه اي كه جلال در كتابش نوشته است. به نظر مي رسد در اين چند دهه بهبودي‌هائي حاصل شده ولي كاملا برطرف نشده است. ترفندهاي آنها هم جالب است. يكبار بچه اي دستش را از آستين در آورده و داخل پيراهنش به صورتي پنهان كرده بود كه از روي آن بدقواره و تقريبا فلج به نظر مي رسيد. من همانطور كه درون اتوبوس نشسته بودم او را نگاه مي‌كردم. دستش را جابجا كرد و رازش فاش شد و در همين زمان چشمش به من افتاد و خنديد و من با تكان دادن انگشت و با اشاره به او گفتم «اي شيطون»! و او باز هم خنديد و دويد و دور شد. دختر بچه هاي كم سن و سال, نوجوان, جوان و كمي مسن تر با نوزادان هميشه خوابيده و بسته شده بر پشتشان, مدام در حال گدائي, اينجا و آنجا و گاه با حضور ضعيف پليس، پا به فرار و دشنام‌گو به پليس. دسته جمعي از هر طرف پراكنده و فقط 100 متر، و دوباره بازگشت به كار! همين وضعيت براي دست فروشان اطراف حرم نيز وجود دارد, و در مدينه هم بود. البته دستفروشان ساكن در محوطه پاركينگ زيرگذرها آزادتر و بلكه كاملا آزاد و طوري بساطشان پهن (شبانه روزي, حتي 2 بعد از نيمه شب ) كه راه بر عبور زائرين تنگ. تمام اين گدايان و دست فروشان اطراف حرم زنان و بچه‌هاي سياه پوست. از اين نكته كه بگذريم و مسائلي كه درباره بازارها و ساختمانهاي اطراف حرم مطرح است، كه درباره اش خواهم نوشت, ساير موارد اداره حرمين واقعا عاليست و بدون نقص. يا كم نقص.

جاي جلال خاليست كه اينها را ببيند. ساختمان مسجد به گونه اي توسعه داده شده و محل درها به قدري مناسب و فراوان با پله هاي عريض و بعضا پله هاي برقي كه جمعيت ميليوني -اگرچه با فشار در زمانهاي اوج جمعيت- در حداقل زمان ممكن به آن وارد و خارج مي شوند. داخل شبستانها نيز بدون حائل و به هم متصل. هيچگونه مانع و رادعي براي تردد و نزديك شدن به كعبه و يا خارج شدن از محدوده حرم نيست. طبقات بالا هم دسترسي ساده اي دارند و زيبا طراحي شده اند. با حفظ نماي معماري قديمي دوره عثماني در اطراف كعبه نماي قسمت هاي توسعه يافته عمدتا سنگ است وزيبا. قوسهاي بزرگ طاقها فقط از دو تكه, تراشيده شده از سنگ مرمر سفيد با طرحهاي مناسب و كاربردي براي تعبيه چراغها, بلندگوها, و دوربين هاي امنيتي. كف رواقها هم سنگ يك دست با خط كشي هائي از سنگ باريك رنگي و متحدالمركز به مركزيت كعبه براي تنظيم صف هاي نماز. و انصافا نظم تحسين برانگيزي را هم به هنگام نمازهاي جماعت ايجاد مي كند همين خط هاي ساده.

آب زمزم نيز همه جا بيرون و داخل حرم به صورت بهداشتي در مخزن هاي كوچك و بزرگ كه شيري در آنها تعبيه و جائي نيز براي ليوانهاي يك بار مصرف در آنها پيش بيني و استفاده از آب به راحتي تمام قابل استفاده براي زوار. درب سرداب چاه زمزم نيز مسدود و غير قابل دسترس. قفسه هاي بي شماري در كناره ستونها براي نگهداري قرآن و قفسه هاي ديگر براي نگهداري كفش زائرين در همه جا.

تعداد زيادي مامور راهنما و بيشتر البته انتظامي، زن و مرد، در همه اطراف صحن و داخل حرم و عمدتا در نقاط ورودي, پله ها و اطراف كعبه مشغول نظم بخشيدن و نيز زير نظر گرفتن امور. زنهايشان پوشه بند زده و قابل شناسائي فقط با يك كارت كه به چادر عربي شان سنجاق كرده اند . مردها عمدتا جوان, پيرهايشان كمي كج خلق تر اما در كل با حوصله و به نظر من در برخي جاها, مانند دور كعبه بسيار پرحوصله. به هيچ وجه نديدم ضرب و شتم و تندي خارج از قاعده‌اي نسبت به زائرين از طرف اين مامورين. البته بسيار جدي و سمج در آنچه بدان زائرين را مي‌خوانند و بي تعارف و بي‌هيچ مسامحه‌اي.

قسمت زنانه نيز با نرده‌هاي زيباي طلائي رنگي به هنگام نماز جدا مي شود. اگر چه در بعضي قسمت ها از جمله داخل محدوده اطراف كعبه و نيز در داخل صحن و برخي نقاط ديگر از داخل مسجد الحرام زن ها و مردها به هنگام نماز جدا نبوده و شانه به شانه هم نماز مي گزارند. يكبار كه با همسرم در كنار هم و در داخل صحن اطراف كعبه نماز ظهر به جماعت مي‌خوانديم به او گفتم: «ظاهراً خدا درداخل خانه‌اش با بنده‌هايش كاملا صميمي است و زن و مرد هيچ فاصله و فرقي در هيچ قسمتي حتي در احكام نماز جماعت ندارند و هرچه از اين خانه دورتر مي شويم بر اين فرق و فرق هاي ديگر افزوده مي شود، تا جائيكه معلوم نيست آنچه برجا مانده است همانست كه خدا خواسته يا آنچه ديگران بدان افزوده اند و اينگونه شده است كه مي‌بينيم شده است.»

وقتي كتاب جلال را مي خواندم و هنوز كعبه را نديده بودم از نگراني او براي گم شدن كعبه در داخل معماري چند طبقه رواقهاي مسجد الحرام در اطراف كعبه نگران شدم. البته او در آن زمان فقط شاهد شروع عمليات ساختماني اين رواقها بوده و نگران.

اما الان كه از گوشه هاي مختلف به بناي تمام شده مسجد مي نگرم معمارش را تحسين مي كنم و به روح جلال مي گويم: «آرام باش كه اين موضوع ختم به خير شده است». طاقهاي بيروني مجاور صحن اطراف كعبه و ستونهاي آنها كه نماي شبستانها را در هر سه طبقه تشكيل مي دهند در مقايسه با كعبه خيلي كوچك طراحي شده اند. به گونه اي كه از هر زاويه و هر ارتفاعي كه به كعبه مي نگري چندين طاق و ستون در پشت كعبه پنهان مي شوند. و عظمت كعبه آنها را مي پوشاند و آنچه در چشم برجسته و عظيم باقي مي ماند باز هم كعبه است. اگر چه ارتفاع سقف طبقه سوم شبستانهاي مسجد الحرام از ارتفاع كعبه فزوني گرفته است ولي معماري نماي اين شبستانها به طرف كعبه تحت تاثير عظمت كعبه باقي مانده و هيچ تاثيري بر اين خانه چهارگوش ساده راز آلوده پرشكوه نگذاشته است.

هتلهاي اطراف، اما، گستاخانه گردنكشي كرده و حتي بسيار فراتر از ارتفاع مناره هاي مسجد به آسمان كشانده شده‌اند و چهره زشت و خالي از عنويتي را بر فضاي بيروني حرم تحميل. متاسفانه اين چهره نازيباي هتل هاي اطراف از تمام نقاط صحن داخلي اطراف كعبه و نيز لبه طبقات شبستانها قابل مشاهده اند و دلگير و بي سليقه. اين ساختمان ها البته به عنوان هتل ممكن است زيبا باشند, اما از فضاي معنوي درون حرم چون ديوارهاي بلند ناموزون و كريهي به نظر مي آيند كه تنها خاصيتشان منحرف كردن چشم و دل انسانهاي معطوف به قبله به سوئي ديگر است. نمي توانم باور كنم همان مديريتي كه چنان مدبرانه همه امور حرم را به سامان آورده، اجازه چنين ساخت و سازهاي بي قواره اي را در اطراف عالي ترين بناي بشري داده باشد و آرزو مي كنم اي كاش حداقل يك حريم 500 متري از ديوار مسجد الحرام محفوظ مانده بود و يا لااقل يك خط ارتفاعي در اين ساخت و سازها رعايت مي شد، به گونه اي كه از درون مسجد الحرام هيچ طبقه اي از طبقات هتل هاي نزديك حرم ديده نمي شد. افسوس مي خورم كه اين آرزوها مانند آرزوهاي جلال برآورده شدني نيست و تقريبا غير ممكن به نظر مي رسد تخريب اين كوه‌هاي عظيم بتني كه هنوز بسياري از آنها همين روزها در دست احداث هستند و يكي از بزرگترينشان به نام «ملك خالد»! و جز همين افسوس خوردن هيچ راهي به نظرم نمي‌رسد. وقتي افسوسم را براي ديگران بازگو ميكنم آنها هم تائيد مي كنند و در افسوس خوردن من شريك!

اذان و امام جمعه كه خطبه اش را شروع مي كند و فقط درباره اهميت حج مي گويد و به زائرين خوش آمد و «هنيا لك» به همه زوار. و خطبه دوم نيز كوتاه و نماز و برگشت به هتل.

به هتل بر مي گرديم و دوباره قبل از ظهر زودتر از وقت نماز، در مسجد الحرام. نزديك نماز ظهر از چند نگهبان مي پرسم كه كجا مي توانيم نماز را با همسرم در كنار هم بخوانيم. مي گويد اگر هنگام اذان در صحن و كنار كعبه باشيم مي توانيم بي هيچ ملاحظه‌اي زن و مرد در كنار هم و در يك صف به نماز بايستيم و مي‌ايستيم به نماز ظهر در كنار كعبه و فاصله اي نزديك. هيچ نماز واجبي را در عمرمان چنين نزديك به قبله نخوانده ايم و اكنون نمازمان در قبله و با قبله عجين و همراه با ميليونها نمازگزار در مركز عالم. با خود مي گويم بايد دوباره به فرضيه يونان باستان برگشت و مركز عالم را زمين و مركز زمين را كعبه تصور كرد! نماز مغرب و عشا را نيز در مسجد الحرام به جا مي آوريم. نماز عشا در همان محل دوست داشتني پشت بام, مشرف به كعبه. و صف‌هاي دايره اي زائران نمازگزار در سه طبقه و با شكوه و عظمت و بارش معنويت در زير نور يكدست و يكنواخت صحن مسجدالحرام.

قبل از نماز عشا با يك اندونزيائي سر صحبت را باز مي كنم. فوق ليسانس تاريخ اسلام است و كتابهائي از شريعتي را نيز خوانده است. مي پرسد چرا دكتر شريعتي هاجر را حجر «به معني سنگ » ناميده است. مي فهمم كه تلفظ اشتباهي داشته است، از هاجر كه به انگليسي Hajar مي شود و برايش توضيح مي دهم و حل مي شود. از او درباره اولين ديدارش با كعبه مي پرسم. مي گويد نمي تواند حالش را دقيقا وصف كند و ادامه مي‌دهد كه: «مي لرزيدم , اشك مي ريختم و تجربه اي نو و استثنائي در زندگي ام بود». با هم در اين باره حرف مي زنيم و از بيان حس مشتركمان براي هم به وجد مي آئيم. دو نفر از دو نقطه كره زمين، با هزاران كيلومتر فاصله و خاستگاه فرهنگي مختلف و يك احساس. به طرز عجيبي احساس مي كنيم به هم نزديك هستيم و هستيم. وقتي مي فهمد شيعه هستم مي گويد كه تفاوت اساسي بين مذاهب نيست و جزئيات مورد اختلاف صرف نظر كردني و نيز قابل احترام براي هر فرد متعلق به فرقه هاي ديگر. در اين مورد هم توافق داريم و سريع از اين موضوع رد مي‌شويم و گفتگويمان درباره تاريخ كعبه و بازسازيهاي آن در طول تاريخ گذشته ادامه مي يابد.

پنج بار بازسازي كعبه در طول تاريخ. اول بار بوسيله فرشتگان. و آدم براي بار دوم آن را بنا مي كند. ابراهيم سومين نفري است كه كعبه را از نو مي سازد و چهارمين بار بوسيله قريش. گروهي از آنها دست بدين كار مي زنند و محمد(ص) كه 25 ساله است در آن هنگام اختلاف آنها را براي نصب حجرالاسود در محل خود رفع كرده و افتخار آنرا نصيب خود مي سازد. بار پنجم هم عبدالله بن زيبر پس از آتش سوزي در سال 64 هجري. هنگام نماز فرا مي‌رسد و قبل از پايان گفتگو به هم آدزس داده و خدا حافظي. نماز مي‌خوانم و پائين مي‌آيم، كنار كعبه.

كلمه به كلمه سوره به دل مي نشيند و فوج چشم‌ها و چهره‌ها آن را صحنه آرائي مي كنند و شكوه مي‌بخشند. در اين همه شكوه و معنويت غرق مي‌شوم و ركوع و سجود و ركعت‌هاي پياپي ديگر تا «سلام» بر همه اين مومنان. همراهشان و ناتوان از توصيف جلالشان.

نماز ظهر, هتل, جمع آوري وسايل, غسل, پوشيدن احرام, نه البته به نيت محرم شدن, بلكه به منظور آماده بودن براي انجام مراسم احرام در مسجد شجره, در مجاورت شهر و تقريبا در خزوجي مدينه به سمت مكه. قرار بود ساعت 5/2 حركت كنيم, ساعت سه و نيم راه مي افتيم! با اتوبوس از كنار قبرستان بقيع و حرم رسول‌الله عبور مي‌كنيم. رئيس كاروان همراه ماست و با حال خوشي عبارت هائي را به عنوان وداع از بلند گوي اتوبوس مي‌خواند. سوزناك، و اشك زائرين سرازير، ناله ها بلند، نگاهها بر ديواره بقيع و گنبد خضرا و اميد به بازگشتي دوباره. خداحافظ رسول الله(۱)، خداحافظ بقيع و خداحافظ كوچه‌هاي مدينه (عبارت آخر را مسافران بر پنجره اتوبوسشان چسبانده‌اند).

قبل از مسجد شجره در ايستگاه ايست و بازرسي به دليل وجود اختلاف در ليست مامورين كنترل با ليست كاروان (گويا نام راننده با مسافرين هر اتوبوس سازگار نيست) بيش از 5/2 ساعت معطل مي شويم. پاسپورت ها را از ما در فرودگاه گرفته‌اند و دراينجا، بر اساس همان پاسپورتها همه ما را در هر اتوبوس كنترل كرده و بالاخره اجازه عبور صادر مي كنند. معطلي زياد، زائرين را چندان كلافه نكرده است. خونسردي و حوصله در اينجا خيلي بيشتر است و قريب به يك ساعت هم در محل ديگري براي كاري كه راننده «تفويج» می‌خواند معطل مي‌شويم.

بالاخره ساعت 5/7 يعني چهار ساعت بعد از ترك هتل فقط حدود 10 كيلومتر پيموده و به مسجد شجره مي رسيم. ديروز هم تا اينجا آمدم ولي نه به مسجد كه به ابيار علي(ع). نخلها و نورپردازي خوبي، بناي سفيد و زيباي مسجد شجره را در زير مناره هاي امتداد يافته تا اوج آسمان تاريك مدينه شكوه و جلوه تحسين آميزي بخشيده‌اند وچشم نواز. چند عكس و همراه با زائرين به داخل مسجد براي احرام و نيت. صداي «تلبيه» فضا را پر كرده، و چقدر تكان مي دهد روح و تن آدم را. از راهروي نسبتا طولاني و مسقف منتهي به مسجد كه رد مي شويم، گروههائي از حجاج كه قبل از ما رسيده اند «تلبيه» گويان به طرف بيرون و پاركينگ مسجد در حركتند و طنين لبيك آنها سخت تاثيرگذار. «لبيك، اللهم لبيك» طنين اين لبيك ها تمام سلولهاي بدن را مرتعش مي كند و گوئي در سرتاسر وجود پژواك مي يابد.

داخل مسجد شجره، لحظه ميقات و نماز, گوشه اي و زمزمه الله اكبر و لبك گويان، و اشك كه زودتر از كلمات از وجود سرازير مي شوند، و سجده و باز اشك، گروه گروه حجاج در تكاپوي بستن احرام و «تلبيه» گويان، در جاي جاي مسجد. و همه مويه كنان و نياش و اشك. پس از نماز مغرب و عشا در داخل مسجد و نزديك محراب بصورت گروهي مراسم احرام انجام مي شود. حال خوشي و تجربه اي از جنسي ديگر. ترديد دارم بتوانم اين تجربه را حتي در همين مكان و در وقتي ديگر برايم تكرار شود.

آغاز حج با تكرار اين كلمات: «لبيك اللهم لبيك, لبيك لا شريك لك لبيك, ان الحمد والنعمه لك و الملك, لا شريك لك لبيك» و تكرار همين هفده كلمه كه چهارتاي آن «لبيك» است. و چه زيباست اداي اين كلمه. حالت خاصي را در آدم بوجود مي‌آورد. احساس اينكه مدتي كسي تو را صدا مي زده و تو متوجه او نبوده‌اي و به ناگاه توجهت به او جلب مي شود. و نيز مي فهمي كه او مدتهاست كه تو را صدا مي‌زده. و تو نمي شنيده اي. و او خيلي عزيز است. از عمق وجود و با دست پاچگي مي گويي: «بله, بله, آمدم, ببخشيد». و تكرار مي كني: «بله، لبيك, لبيك, اللهم لبيك». و همين طور تكرار مي كني تا جبران كني نشنيدنت را در اين همه مدت. و نيز مطمئني كه او لبيك تو را مي شنود و به دل نميگيرد كه تا كنون صدايش را نمي شنيده اي. و همچنان مي خواندت و تو همچنان لبيك مي گويي و مي شتابي و در آغوش هم , آه! چه مي گويم؟ ديگر نمي‌توانم اين صحنه را به وصف آورم.

«لبيك» گويان و به صورت گروهي از مسجد و از همان راهرو طولاني به طرف اتوبوسها حركت مي كنيم، و پرواز در اوج معنويت. پس از حركت اتوبوس در بين راه نيز «تلبيه» مي گوئيم و پس از مدتي خوابمان مي برد.قبل از اذان صبح به مكه مي‌رسيم.

امروز نيز برنامه ی معمول روزهای گذشته، نماز صبح در مسجد النبی (تصوير۱) (تصوير۲)، خيل زائرين نماز گزار از ملل و نحل مختلف و بيشتر از روز گذشته. بازگشت به هتل، صبحانه، گشت و گذاری در شهر و بعد از ظهر با سرويس رایگان به یک فروشگاه دورتر از مرکز شهر. همراه با چند نفر از هم کاروانی ها، فروشگاهی بسيار بزرگ و مملواز البسه و هدايا، منتظر برای مشتريان، عمدتا ايرانی و فروشنده ها همه مسلط به زبان فارسی  و از کشورهای  مختلف، اندوزی، افغانستان، یمن، و... به قول خودشان خوش برخورد و خوش آمد گو و دوست دار همه ی زائرين! شاید هم بيشتر دوست دار خريد کردنشان! يکی از فروشندگان فروشگاه، خوش و بشی می کند و دلش به حال ما ايرانيها می سوزد که چرا تنها يک زن می توانیم اختيار کنیم! اوالبته خودش تا اين سن (حدود 28 سال)، 2 زن دارد! خريد مختصری و صرف وقتی.

دخترک سياه پوست دست فروشی در کنار دو خواهرش، با اجازه ی خودشان از آنها عکس می گيرم و همانجا به خودشان نشان می دهم. خيلی ذوق زده می شوند و آدرس ای ميل مرا می گيرند! تا به برادرشان بدهند برای دريافت عکس ها! خواهر بزرگتر روبندش را برای عکس کنار نمی زند و می گويد: «انا کبير و حرام». همه ی اينها در نزديکی های مسجد قبا بود.

برگشت به هتل با يک شورلت لوکس. به همراه چند آذری هموطن از اروميه و خيلی خوش برخورد و گرم. و گله از اينکه اروميه ای های ترک در حال فروش خانه های خود به کردها هستند و نگران است. هيچ چاره ای هم به فکرش نمی رسد!

در هتل، تلويزيون ماهواره ای BBC world بیش از نود در صد برنامه هایش را به پدیده ی «سونامی» جنوب شرق آسیا اختصاص داده و با 30 خبرنگار در نقاط مختلف، تمام وقایع آنجا را لحظه به لحظه گزارش می دهد و دلسوزی. گزارش مداوم  از آسیب دیدگان و کمک های رسمی و غیر رسمی و عملیات امداد و مصاحبه با نجات یافتگان و تحلیل و تفسیر در این باره. و در تمام این هفت روز به همین روال بوده است. روزهای اول حادثه، واکنش دیر هنگام یعنی شش روز پس از وقوع حادثه بوسیله رئیس جمهور آمریکا را نیز به شدت نقد می کند. و اکنون امداد و تلاش مداوم جهانی را که بی نظیر در تاریخ عنوان می شود می ستاید و خواهان تداوم بیشتر آنست. در اخبار گفته می شود ببیش از دو میلیاد دلار تاکنون کمک شده است و نیروهای بسیاری عازم منطقه. هند کمک های خارجی را رد کرده است.

در اینجا اما گویا هیچ اتفاقی نیافتاده است! و هیچ نشانی از اظهار همدردی یا گرد آوری کمک به مصیبت زدگان که قریب به نیمی از آنها را مسلمانها تشکیل می دهند دیده نمی شود( به جز همان اظهار همدردی در خطبه های نماز جمعه)! عجیب است! و علامت سوال بزرگی برای من. این همه انسان و اکثرشان مسلمان، در یک جا مرده و حادثه دیده اند و هیچ صدایی و یا حرکتی برای چنین مصیبت بزرگی از هیچ کس در بزرگترین گردهمائی مسلمانان بر نمی خیزد! اگر مسئله سیاسی بود شاید ذهنم کمتر مشغول این موضوع می شد ولی چون موضوع انسانی است و آن هم فاجعه ای چنین نادر و عظیم، سخت شگفت زده ام که چرا چنین است؟! نکند این همه عظمت انسانی متمرکز در اینجا فقط ظاهری باشد و بی هیچ عمقی؟

موضوع را با چند نفر از تحصیل کردگان همسفرم در میان می گذارم و همه تائید می کنند. به جز یکی دو نفر که نمی دانم چرا علاقه ای نشان نمی دهند، یکی از آنها می گفت: مگر آنها - یعنی اندونزیها- در بم به ما کمک کردند که ما به آنها باید کمک کنیم؟! و فراموش کرده و کرده اند که سخنی منصوب به همین کسی است که هفت روز است در کنار قبرش بیتوته می کنیم و می فرماید: «من اصبح و لم یهتم بامورالمسلمین فلیس بمسلم» بدین معنی: « کسی که شب را به صبح آرد و به امور مسلمین اهتمام نورزد مسلمان نیست». مدیر کاروان را می بینم و به او پیشنهاد می کنم که از طریق «بعثه» در این جهت کاری بکند. و دقیقا به او طرح می دهم که با هماهنگی با سایر بعثه ها، شعار «یک زائر، یک دلار، زائرین حج، سه میلیون دلار کمک به آسیب دیدگان سونامی» را تبلیغ کرده و از این راه مبلغ قابل توجهی را از این گردهمایی عظیم به مصیبت زده گان یاری برسانند. اکنون دو روز از آن پیشنهاد می گذرد و هنوز اقدامی نشده است. فکر هم نمی کنم  که کسی کاری انجام دهد. من اما چون محمل قانونی و یا NGO شناخت شده ای در اختیاز ندارم راهی به نظرم نمی رسد که بتوانم به صورت فردی و یا به همراه چند تن از همسفرانم چنین ساماندهی عظیم مالی را انجام دهیم. ولی آرزویش را دارم که ای کاش می توانستم.

بعد از ظهر ماشینی کرایه میکنیم تا مدینه گردی کنیم. 100 ریال کرایه  و هفت نفر. انتخاب خوبی هم نيست. با راننده که انگلیسی بلد نیست هم نمی توانیم ارتباط خوبی برقرار کنیم و سفر شهریمان تبدیل به دور زدن کامل شهر از طریق کمربندی بیرونی می شود و البته غنیمت، چون تصورم را از منطقه عمومی این شهر کامل می کند. دست آخر، اما، با همین ماشين دیداری داریم از چاههایی  که «اببار علی(ع)» خوانده می شوند و در مکانی نزدیک به مسجد شجره. نخلستانهایی و چند چاه قدیمی در ضلع شرقی مسجد. نمی دانم چرا باور می کنم که این چاهها روزگاری در تملک علی(ع) بوده و آن داستان درد دلهایش با چاه در ذهنم مرور و حالت خاصی. به یاد علی(ع) چند لحظه ای در منطقه قدم می زنم و سعی می کنم فضای آن روزگاران را در ذهنم بازسازی کنم. این مکان هیچ خاصیت یا برجستگی ظاهری که جلب نظر کند ندارد و تقريبا مخروبه، به جز مسحد کوچکی در مجاورت چاهها. ولی سخت مرا تحت تاثیر قرار می دهد و احساساتم را نیز. (ادامه دارد)

اذان صبح، مسجد، شلوغتر از دیروز. تا ظهر گشت و گذار در اطراف حرم. ظهر، وضو، مسجد النبی صف نماز جمعه، آفتاب و هوایی ملایم و دلپذیر. سایه ای، نشسته  و کتاب تاریخ مصور مدینه که دیروز به 15 ریال از یک کتاب فروشی خریدم. کتاب جالبی است. انتظار نماز در کنار موج عظیمی از جمعیت قریب به نیم میلیون نفری، فضای پاک و بی ريا.

شروع خطبه ها و اختصاص تمام خطبه اول به مسئله سونامی منطقه ی اندونزی و تایلند. همدردی با مسلمانان و دلداری آنها با قرائت آیه های فروانی از قران، مانند: «و لنبلونکم بشی من الخوف و الجوع و...». صریح، روان و قرا. حدس می زنم مطالب خطبه را قبلا نوشته و از رو می خواند. اگر ننوشته باشد خطیب بسیار برجسته است این امام جمعه مسجد النبی.

بعد از ظهر، همراه با کاروانیان برای بازدید از منطقه احد و من به دنبال کشف طرح عملیات جنگ احد و تطبیق آن با جغرافیا ی منطقه. گفتگوی کوتاهی با چند روحانی و همسفران چیزی را روشن نمی کند. گرفتن عکس های زیادی از اطرا ف منطقه احد برای بررسی بیشتر با دوستان در بازگشت.

مسجد قبلتین بسیار زیبا.  گفته می شود قبله در این مسجد 180 درجه  از شمال (سوی بیت المقدس) به جنوب (سوی مکه) تغییر یافته. از آنجا به مساجد سبعه و منطقه جنگ خندق. دیدار چند عرب جوان و گفتگوی کوتاهی با آنها در باره موقعیت خندق و توجیه آن با منطقه.  به لحاظ نظامی  بسیار قابل قبول. نقشه این جنگ در کتابی که همراه آنهاست کمکی خوبی به ما می کند. مطابق این نقشه شهر مدینه در آن روزگار از سه طرف شرق، جنوب و غرب در محاصره «حره» (بیابان سنگلاخی که سواره رو نبوده)  قرار داشته و تنها منطقه  ورودی سواره رو شهر در شمال با یک خندق حدود 3 کیلومتری بسته شده است. این نقشه به درک موقعیت جنگ احد نیزکمک می کند که در شمال مدینه واقع شده، حال آنکه سپاه ابو سفیان از طرف مکه و قاعدتا از جنوب می آمده.

مسجد قبا، زیبا و تاثیر گذار، سفید سفید در پهنه ی نیلی آسمان غروب اطراف مدینه، همراه با اذان مغرب.  با دوربین نمی گذارند به درون مسجد بروم. چند دوربین دار دیگر هم پشت در مانده اند. دوربین ها را به یکی از اینها می سپاریم و نوبتی به داخل  مسجد می رویم. در نوبت من که دوربین ها را نگهداری می کنم، یک زائر ازترکیه آن همه دوربین را که در کنار من می بیند جلو آمده و می خواهد یکی از آنها را بخرد! وبعد عذر خواهی می کند و می رود.

به هتل برمی گردیم و آخر شب به حرم رسول الله(ص). رواقهای مسجد تقریبا خالی. نزدیک به محراب و ستون های مشهور. پر ازدحام و شلوغ. با این حال نه به شلوغی و ازدحام اطراف ضریح امام رضا. شاید به این دلیل که در اینجا اجازه زیارت نامه خواندن و روضه خوانی داده نمی شود. زائرین سرگرم آشنایی با جزئیات مکانها، منبر، محراب، ستون توبه، ستون حرث، ستون عایشه و ستون ابی لبابه. آخری با یک خیانت و سپس توبه و اعتصاب غذای نه روزه، ستونی را در تاریخ اسلام به نام خود ثبت کرده است. فاصله بین منبر و مقبره ی رسول الله(ص) کماکان به دلیل اهمیت روضه ی رضوان بودنش جای سوزن انداختن هم نیست و همه در نوبت برای بهره ای از بهشت.

نمازی و پس از زیارت و عبور از جلو روزنه های دریچه های رو به قبر رسول الله(ص) بر می گردم. در حال عبور از داخل رواق مسجد النبی، چند طلبه که خود را دانشجو می نامند، احتمالا وهابی، پراکنده اینجا و آنجا مشغول درس خواندن. مانند طلاب خودمان در رواقهای خلوت حرم و اطراف مسجد گوهر شاد. به چند نفرشان سلام کرده و می خواهم از کارشان سر در بیاورم. یکی از آنها انگلیسی خوب بلدست و بلافاصله پس از اینکه می فهمد من ایرانی و شیعه ام آماج انتقادهای عقیدتی خود قرارم می دهد: «شما قران را کلام خدا نمی دانید! یک قران دیگر چاپ کرده اید! (احتما لا منظورش مفاتیح الجنان است) مسلمانان سنی را دوست ندارید! و خلفا را نیز. علی را بالاتر از محمد می نشانید و...» استنادش بیشتر به اصول کافی است. خودش البته این کتاب را نخوانده و بیشتر از قول معلمانش می گوید. همه ی ادعاهایش را رد می کنم و از او می خواهم که به عنوان یک دانشجو، به خصوص اینکه تصمیم دارد تحصیلاتش را ادامه داده  ودرعلوم مذهبیPhD بگیرد با تحقیق بیشتری عمل کند. وحتی به او می گویم خود من به عنوان یک شیعه نه خودم چنین باورهایی دارم و نه آنکه کسی را در بین شیعیان می شناسم با چنین باورهائی. می گوید پس فرقه های دیگری از شیعه چنین عقیده هائی دارند. بهر حال به خیر و خوشی از هم خداحافظی می کنیم و به هتل برمی گردم.

بايد برای اینکه چنین تصوری از شیعه نباشد در برخی رفتارها و گفتارهای غیر ضروری که در محافل شیعه وجود دارد و بنیاد چنین شبهاتی را باعث می شود فکری بشود. البته باید اذعان داشت که اصلاحات زیادی در رفتار ما شیعیان در محیط های عمومی اهل سنت اتفاق افتاده است. شرکت در نمازهای پنج گانه آنها، عدم قرائت دعای دست در نماز، عدم استفاده از مهر، البته نیازی هم به مهر هم نیست چون همه جای مسجد سنگفرش است. به هر حال در بسیاری موارد دیگر نیز می توان چنین اصلاحاتی را انجام داد و از موضع تهمت دوری کرد، و در عصر جهانی شدن، نیروها را صرف چنین اختلافاتی نساخت. بگذریم از اینکه هنوز حتی فردی از اعضا هيئت علمی دانشگاه  در همين کاروان ما می گفت که در حال بوسيدن ستونهای حرم را بوده و هر چه نگهبان بیچاره حرم به زبانهای مختلف به او گوشزد کرده است که این کار حرام است! وقعی ننهاده و خود را به نشنیدن زده است. میگفت دوست دارم ببوسم و می بوسم! با همه اينهاجهت کلی مثبت و امیدوار کننده است. (ادامه دارد)

 ساعت چهار و نیم صبح پس از وضو در هتل و توضیحات اولیه روحانی کاروان در جمع به قصد زیارت حرم رسول ا.. و بقیع و نماز صبح در مسجد النبی به راه می افتیم. فاصله هتل با مسجد کمتر از دویست متر. دیدار اول، شکوه مسجد النبی، زائران از ملل و نژادهای گوناگون با لباسهای متنوع، بیشتر از کشورهای شرق آسیا و آفریقا. مسجد را دور میزنیم و در بازار بین الحرمین به صورت ایستاده زیارت نامه و مداحی خوانده میشود. در این ساعت دربهای قبرستان بقیع بسته است.

 به داخل رواق های مسجد می رویم انتطار اذان و نماز.فضای اینجا شکوه خاصی دارد. معماری با عظمت و تاثیر گزار. ستونهای سنگی سفید و زیبای متعددی، سقف بلند وبزرگی را بر فضای بسیاروسیع بخش جدید توسعه یافته مسجد نگه داشته اند. معماری جدید الهام گرفته از همان بخش قدیمی عهد عثمانی است که البته به مدد تکنولوژیهای جدید عظمت بیشتری یافته. باب های مختلف و بسیار، تعبیه شده با فاصله های کم از یکدیگر و در اطراف این رواق های عظیم که ورود و خروج زائرین را تسهیل می کنند و هر کدام به نامی مزین. از جمله نام های ملک فهد و ملک خالد که بر بالای دو تا از این بابها حک  شده و افتخار خادم الحرمینی این دو را به همه ی مسلمین یادآور می شوند. البته باید اذعان داشت که فضا سازی های جدید مسجد النبی و اطراف آن بی نقص و با شکوه و با تسهیلات بهداشتی و عمومی فراوان و راحت انجام شده است. همه ی زائرین بر این موضوع معترفند به خصوص آنها که قبل از بازسازی نیز مشرف شده اند.(تصوير)

 به نظر من نکات اصلی در طراحی توسعه ی مسجد النبی، توجه هم زمان به سادگی ساختاری بنا، دسترسی آسان معماری نوین ملهم از معماری باقیمانده از گذشته و ایجاد زیر ساختارهای بهداشتی و رفاهی می باشد. پارکینگهای وسیع با گنجایش بسیار در زیر صحن مسجد و وجود سرویس های بهداشتی فراوان در مجاورت پارکینگ ها و قابل دسترس از همه ی فضاهای صحن بوسیله ی پله های برقی نیز این طراحی را کامل کرده است.

اولين نماز جماعت به امامت امام جماعت مسجد النبی همراه با خیل نمازگزاران از مذاهب مختلف سنی و شیعه. یک زائر ایرانی که تکه ی چوبی را به سجاده اش دوخته بود تا در این مسجد بی مهر برایش سجده گاه مناسبی باشد، با تذکری شدیدی از طرف زائری دیگر موجه شد که او را از این کار منع می کرد. البته با استناد به فتاوی اخیر مراجع شیعه، و او بی دفاع و تسلیم به نطر میرسید! پیشرفت خوبی داشته ایم. به هنگام نماز جماعت مشترک، دیگر هیج تفاوت ظاهری دیده نمی شود، جز آنکه دستان شیعیان آویخته و دستان سنی ها بر سینه و این تفاوت دعوائی را بر نمی انگیزد و هر دو طرف آنرا پذیرفته اند. تاخیر در فاصله رکوع تا سجود و قرائت بخشی از یک سوره در رکعت اول و دوم، گفتن «آمین» پس از قرات «حمد» با صدای بلند (و البته بسیار پر شکوه و تاثیر گذار و پر هیبت) در نماز اهل تسنن بوسیله شیعیان نادیده انگاشته می شود و خواندن نماز با همین تشریفات و البته همراه با سکوت به هنگام گفتن «آمین» جائز شمرده شده و نیازی به اعاده آن نیست. بدین ترتیب تزاحمی هم که گفته می شود در گذشته ها بوجود می آمده دیگر زمینه ی ظهور نمی یابد.

پس از بازگشت به هتل و استراحتی کوتاه و صبحانه، همراه همسرم به مسجد النبی بر می گردیم و در صحن و اطراف آن قدم می زنیم و به بقیع می رویم. در این ساعت به درون این قبرستان نمی توان رفت. از بیرون و در کنار نرده های بلند و زیبایش  یک دور کامل آن را دور می زنیم. وضع کنونی این قبرستان بسیار سامان یافته و مرتب است و هیج نشانی از مخروبه بودن و غربت در آن به چشم نمی آید. و نیز بی حرمتی به هیچ قبری مشهود نیست همه ی قبور یکسان و یکنواخت و مطابق قوانین فقهی اسلام، بی هیچ تشریفات اضافه ای.

در اطراف مسجد النبی و بقیع بخصوص بازار بين الحرمين،خيل  دست فروشان در همه جا پراکنده و اصرار سماجت آمیز آنها به زائرین برای خرید. این گروه کاملا چهره شناسند و واژه های مورد نیاز شان از زبانهای مختلف را آموخته و تعارف به هر زائر با زبان خودش! و به ما: «بفرما حاجی، ارزان، تخفیف موجود!»(تصوير)

بازگشت به هتل و پس از استراحتی کوتاه، دوباره به مسجد النبی برای نماز ظهر. عکسی از خورشید در میانه ی گلدسته های بلند و زیبا در لحظاتی مانده به ظهر. خیل جمعیت که از همه طرف به سوی مسجد می آیند برای نماز و اگر دیرتر می رسند در هر کجا که باشند با هر فاصله ای که به صف های اصلی مانده باشد می ایستند و اقتدا می کنند و نماز را با همان جماعت می خوانند.

در داخل مسجد اما مامورین بسیاری و ظیفه نظم بخشیدن به صفوف را بر عهده دارند. این کار سازمان یافته و بسیار دقیق انجام می شود، به نحوی که کمتر می توان جای خالی و یا صف های تشکیل شده ی نامنظمی پیدا کرد. مکبر نیز قبل از تکبیرة الاحرام با گفتن «استوو» و «اعتدلو» هم را به تنظیم صفوف و ردیف ایستادن دعوت می کند و دیدم که همه این خواسته ی او را اجابت می کردند و به آنها هم که توجه کمتری داشتند یادآور می شدند که درست بایستند.

بر يک هواپيمايی که علامت کشور ليبی بر آن بود و گفته می شد بوسيله ايران از شرکت هوايی اردن اجاره شده و کادر پرواز آن همه ايرانی بودند سوار شديم. مثال گويائی از آوار پديده‌ی جهانی شدن بر سرمان. می گويم آوار، چون اين پديده‌ به صورت تدريجی - اگر چه سريع - در اغلب جهان گسترش يافته ولی به نظر می‌آيد ابعاد مختلف آن گاه و بيگاه به سرعت بر سر ما آوار می شود.

پس از سوار شدن به هواپيما، معلوم شد که دارای نقص فنی است و رفع آن بيش از دو ونيم ساعت زمان برد. و در اين مدت زائران همچنان نشسته بر صندلی ها و البته صبور به جز مواردی کم شمار پس از سه ساعت پرواز خدود ساعت ۷ بعد از ظهر در فرودگاه مدينه فرود می آئيم.

به هنگام کنترل گذر نامه ها، از بلند گوهای سالن فرودگاه «تلبيه» با صدای خوشی پخش می شود و فضای خوبی را فراهم. البته کمتر کسی بدان متوجه، و همه سرگرم عبور از نقطه کنترل و پيدا کردن ساک ها و خروج از سالن.

در اتوبوسی هم که برای رفتن به هتل سوار شديم قران با صوت دلنشينی پخش می‌شد و راننده اش سياه پوست. وارد مدينه می شويم. شهری که تا اينجا به همه‌ی شهرهای ديگر می ماند، انبوهی از ساختمانها، و شبکه ای از بزرگراهها و معابر و انواع خودروهای لوکس و گران قيمتی که به مدد پول نفت و ولخرجی عربها از دنيای پيشرفته به اينجا آمده اند. بی هيچ توضيح و راهنمايی و بی اطلاع از مسيرهايی که طی می کنيم، به هتل می رسيم. در هتل، ديگر آرامش فرودگاه در جمع زائران نيست حدود  ۵۰۰ تن آدم به يکباره رسيده اند، با آن همه بار و بنه، و فقط چهار دستگاه آسانسور که آنها را بايد به طبقات مختلف ببرند. ازدحام، فشار، جمعيت، سر و صدا، غر و لند، همهمه و شلوغی، همه را کلافه کرده و گاهی برخوردهای لفظی را هم باعث می شود و فضا در جوار مسجد النبی خالی از آرامش!

نمی‌دانم حاجيانی که پس از ماهها شتر و استر سواری و يا پياده به اين ديار می رسيده اند نيز همينگونه آشفته و عصبی بوده اند، يا اينکه افزايش سرعت زندگانی عصر جديد بی تابی مزمن را در همه‌ی جنبه‌های زندگی ما تزريق کرده و طاقت مان را کم؟ عجالتا نمی‌خواهم به مديريت کار در اين ماجرا بپردازم که البته به تدبير می‌شد از اين وضع پيشگيری کرد.

بالاخره در اتاق‌هايمان مستقر می شويم و هم اتاقی‌‌های من يک سرهنگ بازنشسته ارتش و يک دندانپزشک استاد دانشگاه هستند. به جز شلوغی اول کار در هتل بقيه‌ی امور به سامان است. شام به موقع و مناسب و اتاق ها و فضای هتل نيز. (ادامه دارد)

 راه افتاده‌ام  و مايلم آنچه را تجربه مي کنم بنويسم. نمي دانم چرا و چگونه به اين نتيجه رسيدم و آيا اين نوشته ها را خود دوباره خواهم خواند؟ فرزندانم يا ديگران؟ سفرنامه جلال را خوانده ام و حج دکتر شريعتي را نيز، مطالب پراکنده ديگري را هم. نوشته هاي جلال بيشتر به دلم نشست. خيلي راحت و شفاف نوشته است. بي هيچ تعارف، ريا و تظاهر و زهد فروشي. ساده و روان. خودم را به فضاي فکري او نزديکتر يافتم. مثل او من نيز راه افتاده ام که بروم و تجربه کنم. آيا اين يک تجربه لاهوتيست يا ناسوتي؟  آيا آشفتگي هاي ذهني ام را سامان مي بخشد يا بر پريشاني هايم خواهد افزود؟ تا کنون البته براي سر وسامان بخشيدن به اين آشفتگي ها فرصت زيادي نداشته ام . يعني داشته ام ولي صادقانه بگويم  بيشتر صرف دنياي خود وديگران شده است. و البته صرف اين فرصت ها براي دنيايم نتيجه هم داده و اکنون آنرا در حد انتظارم دارم. خواسته هاي بيشتري هم دارم  ولی بیشتر تکرار برخی خواسته ها ی انجام شده اند نه چيزی نو. بااينحال دنيا را نمی توانم ناچيز بيانگارم  و هنوز وقت و انرژی زيادی از من می‌گيرد.

 گاه وبيگاه به خود انديشده‌‌ام. به چرائی‌های بسياری و چندو چون هائی ديگر. فرضيه های بسياری هم ساخته ام .آنها را با ديگران هم در ميان گذاشته ام . بيشترگوش داده اند و برخی احتمالا بدون توجه کامل آنها را تائيد و تصديق کرده اند. خودم اما مدام پر و بالشان داده ، ايراد تراشی کرده و گاه بی هيچ نتيجه ای به دورشان ريخته ام ويا کاملترشان کرده و به قفسه نظريه هائی که بنياد انديشه‌ام را و در نتيجه کردارم را شکل می دهند سپرده‌ام. هستی، ماهيت آن، موجودات، انسان، خدا، دين، اخلاق، دنيا، بهره های مادی، زمان، مکان، روح، مرگ و همه مقولاتی که تا کنون مشغله نوع بشر متفکر بوده است.

 
خدا را در همه کائنات حاضر می بينم و همه آنچه هست را غرق در هستی بی انتها و بی زوالش تصور کردن برايم دشوار نيست. برای رسيدن به اين شناخت فلسفه و برهان هم نجسته ام و يافته ام بی واسطه. تعجب می کنم اگر دليلی  هم برايش بخواهند. اما تصورم هرگز نتوانسته است فضای ارتباطی عرضی، طولی و يا هر نسبت ديگری را در خود جای دهد. حد ومرز جدائی «او » و «من» به لحاظ  وجودی و مخاطب قرار گرفتن بوسيله او مقوله های پيچيده‌ ایست که هر گاه در برابر آنها قرار می‌گيرم بی هيچ نتيچه ای به آينده موکولشان کرده‌ام. او را می‌فهمم، شعور بی‌نهايت، هوش مطلق جاری در همه ارکان هستی. ولی من چی؟ من کجايم؟ آيا جزئی از شعور مطلق کل؟ چه جزئی؟ بی نهايت را نمی توانم در نهايت خود محصور کنم. و پس از بی نهايت تصور نهايت ديگر دشوار و اينکه در چه مختصاتی از  اين جغرافيای بی‌نهايت وجود قرار می گيرم؟ شايد در محدود بودن وجود خودم بايد  تجديد نظر کنم و اين اگر چه به تصورم نزديکتر است، ولی باز هم پارادوکس های بسياری را فرا رويم قرار می دهد.

 در این مجال البته بر آن نیستم تا جزئیات همه اینها را  شرح دهم ولی با درک هوش جاری در همه کائنات، وجودم را بیهوده و رها در پهنه بی انتهای هستی، بی هیچ مقصد و منظوری نیز باورندارم. البته درک این هدف و برنامه مسلما بسیار پیچیده و راه یافتن بدان بسیار طاقت فرساست، اینرا مطمئن هستم. باید علاوه بر آگاهی، تمرینات ذهنی و روحی که بتواند تمام قوای وجودی را در این راستا متمرکز کند نیز در
دستور کار قرار گیرد تا شاید «بانگ جرسی» شنیده آيد و در این «شب تاریک و بیم موج» از «گردابی چنین حائل» رهائی حاصل، شاید. البته شک ندارم که به سادگی و با انجام مناسک و بدون ره یافتن به ژرفا چیزی حاصل نمی شود. شاید فقط آرامش ساده ای فراهم شود ولی تعالی و تکاملی را به ارمغان نخواهد آورد، ابدا. شاید بتوان از کناری گذشت و بی هیچ تشویشی خورد و خوابید و لذت برد و مرد، ولی با قبول وجود شعور و هوش در هستی، فارغ از شعور نمی توان خفت وتفکر نکرد. با این نوع محتویات فکری بدین سفر دست یازیده ام و بدین امید که چون سفر آگاهی بخش است و تعالی آفرین، همراه غافله ای شده ام که صدها سال است به راه افتاده و میلیونها انسان را با خود همراه کرده و در یک غالب کاملا معین و تعریف شده آنها را طواف  داده ، به سعی وا داشته و از آنها قربانی گرفته است، «حج». پس باید رازی در آن نهفته باشد که این همه را به خود کشانده و باید آنرا بجویم و این راه را تجربه کنم. می خواهم همانگونه آنرا تجربه کنم که همه کرده اند، بی هیچ دخل و تصرفی و بی هیچ روشنفکر بازی خاصی.

 گفتند  باید از همه آشنایان و خویشان خدادحافظی کنی و حلالیت بطلبی، کرده ام. گاه در این خداحافظی ها همه جنبه های ارتباطات عرفی اجتماعی خودش را تحمیل می کرد. تعارف ها، خود نمائی ها، جلب نظرها و گاه اکراه و اضطرار! برخی از آنهااما واکنش  های جالبی داشتند. به دوستی از دوران دبیرستان که بعدا در دانشگاه نیز مدتی را با هم بودیم تلفن کردم تا خدا حافظی کرده و حلالیت بطلبم. موبایلش در نیمه گفتگو قطع شد.بلا فاصله یک  اس ام اس برایم ارسال کرد و در آن چنین نوشت: «پس از شنیدن خبر سفرت به حج، به شدت تحت تاثیر قرارگرفتم. دیگر نمی توانم ادامه دهم و اشکهایم جاریست» در جاده به طرف بندر عباس در جرکت بود. او را بدين شيفتگی نشناخته بودم. بدون استثتا همه می خواستند و اصرار می کردند در طول سفر یا در جائی و گاهی به یادشان باشم و دعائی برایشان.

 برخی توقعشان بیشتر و می خواستند به نیابت از آنها نمازی خوانده و یا طوافی به جای آورم. برخی برای حصول اطمینان از اینکه حتما آنها را بیاد آورم مطالب عجیب و غریبی را در ارتباط با مکانهای خاصی بیان می کردند. خانمی گفت که روسریش را روی ناودان طلا جا گذاشته! و دیگری می گفت گر به‌های مدینه را فراموش نکنم. من ابتدا منظورشان را نفهمیده و سخت متعجب می شدم ولی دریافتم که سرنخی به ذهن من وصل می‌کنند تا به یادشان باشم. برخی افراد حتی مطالب مبتذلی را هم به این آدرس دهی ها می افزودند. و جالبتر اینکه تا این یاد آوری ثوابی باشد برایشان. این روشها برایم عجیب بود و هنوز هم هست. نمی دانم این چه رازیست که این همه را با این همه به خود مشغول داشته و دارد؟ خودم اما تا امروز هیچ حالت یا هیجان خاصی نداشته ام. مقدمات سفرم را مانند تمام سفرهای دیگرم ترتیب داده‌ام و هیچ
حالت یا انتظار خاصی هم اثر درونی بر من نگذاشته است.

در فرودگاه پس از عبور از بازرسی و پيوستن به جمع زائرين، جائی که ديگر از بدرقه کنندگان و نيز مامورين کمتر اثری بود، کارها با آرامش بيشتری پيش می‌رفت و طمانينه خاصی در چهره ها ديده می‌شد. چهره ها آرام و متفاوت. کاروانی که بيشترشان را تحصيل کردگان، دانشگاهيان، بازاريان و معلمان تشکيل داده‌اند. رفتارها همه موقر و فارغ از هر دغدغه‌ای. سفرهای زيادی رفته‌ام اما اين همه آرامش را يکجا در جمع همسفرانم نديده‌ام. اين آرامش به من هم سرايت کرده‌ است و تقريبا بی هيچ دغدغه‌ای، حتی از همان نوعی که گاه برای جلب منفعت يا دفع ضرری  و يا  به خاطر چيزهای ديگر، آشکار و پنهان به سراغم می‌آيد، در نتيجه خواهشهای درونی و يا گرفتاريهای بيرونی. در درونم احساس خوبی دارم. دوست دارم به همه همسفرانم کمک کنم و مهربانی. حالت خوبی است. به نظرم همه همسفرانم  خوبند و من همه آنها را دوست دارم. در رفتار و ظاهرشان نيز تا اينجا ريا و تظاهری پيدا نيست. آبا اين يک نشانه است؟ و اميد بخش؟   «ادامه دارد»

ای نام تو بهترين سرآغاز

سلام،

همه چيز از آنجا شروع شد که پس از سالها دوری از قلم، در آستانه سفری متفاوت با سفرهای هميشگی به مغازه‌ای رفته و دو دفترچه صد برگ جيبی و يک دفتر ۶۰ برگ معمولی با چند خودکار خريده و ضميمهُ بار سفرم کردم. تصميم به نوشتن، که تصميم سختی بود برای من البته. نه اينکه در اين سالها ننوشته باشم، نوشته‌ام و حرفه‌ام همين را ايجاب می‌کند ولی فقط تخصصی و فنی. آن نوشته‌ها مثل کار گل است نه نجوای دل. با دل و از دل و برای دل نوشتن کاريست سهل و ممتنع و همين است که تصميم را سخت می‌کند. روزی که آن دفترها را خريدم نمی‌دانستم وقتی پر شدند با آنها چه خواهم کرد و همين را هم در برگ آغازين نوشته‌ام. اما بعد دوستان اهل ادبم  که نوشته‌هايم را خواندند تشويقم کردند آنها را منتشر کنم ، و من گريزان ازنوشتن کتابی در اين وادی که توان و جرآتم نيست.

دوستی دارم که روزگاری دانشجويم بوده، جوانی پر شور، خوشفکر و آرمانگرا و صاحب يک وبلاگ. گاه و بيگاه دعوتم می‌کند نوشته‌هايش را بخوانم و خوانده‌ام. قلم روان وشيوائی دارد که افکارش را صريح و سريع منتشر می‌کند و حتما غير از من خوانندگان ديگری هم دارد! امروز ساعت ۳ صبح که با کابوسی از خواب پريدم ،ديگر خوابم نبرد و نتيجه‌اش اين شد که از او پيروی کرده و توصيه دوستانم را عملی و آن يادداشتها را به روش او به زيور طبع بيارايم. و چنين شد که درکنار خوانندگی گاه و بيگاه وبلاگها به جمع نويسندگان گاه و بيگاه‌ وبلاگها سلام گفته و رخصت طلبيدم. مرا در جمع خود پذيرا باشيد و به سخن نقد بنوازيدم.

در روزهای آينده به تدريج يادداشتهای سفرم را خواهم نوشت و شما را در همه تجربيات و احساساتی که در اين سفر داشته‌ام شريک خواهم کرد.